Skip to main content
فهرست مقالات

مطهری و نظریه ی سازگاری اسلام و مدرنیته

نویسنده:

(28 صفحه - از 65 تا 92)

کلیدواژه ها : اسلام ،عقلانیت ،مدرنیته ،معرفت و تخصص

کلید واژه های ماشینی : مدرنیته ،مدرن ،مطهری ،اسلام ،خرد ،استاد مطهری منطق اسلام ،دین ،تغییر ،استاد مطهری ،خردورزی ،اندیشه ،انگیزه ،مقاصد ،پیشرفت ،منطق ،مدیریت ،باور ،معرفت ،تفکر ،علم ،داوری‌های ،اجتماعی ،خردورزی و خرد باوری ،مدرنیته در تفکرات استاد ،مطهری و نظریه‌ی سازگاری اسلام ،توسعه‌ی ،خرد انسانی ،نظریه‌ی سازگاری اسلام و مدرنیته ،خردورزی مدرن خرد علمی ،جامعه

در چهار قرن اخیر شاهد تغییرات و دگرگونی‌های پرشتاب، اثر گذار و بنیادین در حوزه‌ی زیست انسانی بوده و هستیم. مدرنیته، که برآمده و برساخته‌ی تحولات نامبرده می‌باشد، تقریبا تمامی شؤون زندگی بشر را پوشش و تحت تأثیر قرار داده است، مدرنیته هویت سیال و مرکب داشته و به همین جهت تغییرها و تاویل‌های مختلف را برتابیده است. اما با وجود تنوع تصویری و تفسیری، آن را این گونه می‌توان معنا کرد: مدرنیته روش اندیشیدن و زیستن است که مؤلفه‌های اصلی آن را خردورزی، تغییر و پیشرفت می‌سازد. از مدرنیته، به معنای یاد شده، معمولا دو قرائت ارائه شده است: 1 ) مدرنیته پروژه‌ای غربی است. 2 ) مدرنیته پدیده‌ای انسانی است که در غرب زایش و رویش داشته و از مختصات فکری و ساختاری نیز برخوردار می‌باشد. در این نوشتار که پیرامون سازگاری اسلام و مدرنیته در دیدگاه استاد مطهری نگاشته شده است، استاد با خوانش اول مخالفت می‌ورزد. اما خوانش دوم از مدرنیته در تفکرات استاد قابل بازیابی و بازخوانی می‌باشد. مدرنیته با تغییر می‌آغازد؛ اما تغییر سامان‌مند و مشخص در حوزه‌ی اندیشه، انگیزه، رفتار و ساختار. تغییر در اندیشه به خردورزی و خرد باوری بشری و در انگیزه به استیلای معرفتی و متقن و در رفتار به نهادمندی و مدیریت سازمانی نمود بیرون یافت. استاد مطهری منطق اسلام را در مورد تغییرات یاد شده یکسان نمی‌داند. تغییر رفتاری را مادامی که در خدمت انسان باشد از نظر اسلام ممدوح و مقبول می‌خواند. استاد مطهری برای خرد انسانی جایگاه رفیع ترسیم می‌کند و ریشه‌ی آن را به اسلام مستند می‌سازد و اندیشه‌ی خرد ورزانه را نتیجه بخش و کم ریسک می‌یابد، تا جایی که عقل را یکی از منابع و مبادی استنباط احکام دانسته و اجتهاد را موتور محرکه‌ی اسلام می‌خواند و با جریان‌های عقل ستیز در اسلام به شدت برخورد فکری می‌کند و به علم و تکنیک، که گونه‌هایی از خردورزی انتقادی (نه به معنای پوپری آن) است، روی می‌آورد. استاد تغییر در انگیزه‌ها را، که عمدتا با زبان مقاصد و اهداف بیان می‌شوند، از نظر اسلام می‌پذیرد، ولی همه‌ی آنها را اولا مقاصد میانی می‌داند، نه نهایی و ثانیا با رویکرد انتقادی به مبادی و مبانی اندیشه، یعنی خرد ورزی که مادر پیشرفت می‌باشد، بر این باور است که ریشه‌ی توسعه‌ی بیرونی، توسعه‌ی درونی و انسانی است و دقیقا در همین جا نقش دین و ایمان در کنار عقلانیت بشری پررنگ شده و جهت پیشرفت و تغییرات را سالم می‌سازد. در نهایت ایشان میان اسلام و مدرنیته سازگاری می‌بیند، نه تعارض و تخاصم.

خلاصه ماشینی:

"استاد تغییر در انگیزه‌ها را، که عمدتا با زبان مقاصد و اهداف بیان می‌شوند، از نظر اسلام می‌پذیرد، ولی همه‌ی آنها را اولا مقاصد میانی می‌داند، نه نهایی و ثانیا با رویکرد انتقادی به مبادی و مبانی اندیشه، یعنی خرد ورزی که مادر پیشرفت می‌باشد، بر این باور است که ریشه‌ی توسعه‌ی بیرونی، توسعه‌ی درونی و انسانی است و دقیقا در همین جا نقش دین و ایمان در کنار عقلانیت بشری پررنگ شده و جهت پیشرفت و تغییرات را سالم می‌سازد. قلمرو اندیشه را عالم آزمون‌پذیر تحدید نمود (گرچه آزمون پذیری نیز طیفی از مراحل و صور را پوشش می‌دهد) و به شدت نتیجه‌گرایی سایه‌ی خویش را بر فرایند اندیشیدن گسترانید و به همین جهت شاخه‌های متعدد از علوم در زمینه ساز و کار بهینه سازی فکر و ایجاد ساختارها و روش‌های خوب، بهتر و نتیجه بخش اندیشیدن سر بیرون نمودند و حتی مکتب‌های فلسفی براساس این منطق شکل گرفتند و به شدت از مسائلی که آزمون‌پذیر، به معنای خاص (بر بنیاد منطق علمی) و نیز به معنای فراگیر (تحت داوری خرد انسانی قرار نمی‌گیرند)، نبودند دوری می‌شد. ثانیا استاد با رویکردی انتقادی که مبانی و مبادی پیشرفت استیلا و شناخت، که عبارتند از خرد انسانی (خرد فلسفی، خرد علمی و خرد فنی) و به ویژه علم و تکنولوژی که اسارت آن را باز می‌نمایاند، بر پیشرفت، استیلا و معرفتی که در خدمت انسانیت و جامعه‌ی انسانی باشد تأکید می‌ورزد و به همین جهت بر این باور است که پیشرفت بیرونی (انباشت سرمایه، افزایش تولید ناخالص مالی، ارزش افزوده، افزونی و نرخ بالای تولید سرانه، تأمین اجتماعی، خدمات بهداشتی، آموزشی و پرورش فراگیر، گستردگی امید و پهنه‌ی زندگی، توسعه‌ی دانش و فناوری، شهرنشینی، تولیدات فکری و نرم‌افزاری، سازمند شدن سامانه‌ی حیات اجتماعی و..."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.