Skip to main content
فهرست مقالات

سیمای دوگانه ابلیس در آثار حکیم سنایی

نویسنده:

(24 صفحه - از 66 تا 89)

برحسب آیات متعدد قرآن کریم،ابلیس از دستور خداوند مبنی بر سجده‌ در برابر آدم استکبار ورزید و سرپیچی کرد،در نتیجه،مورد لعنت حق تعالی‌ قرار گرفت،ولی به او اجازه داده شد که تا روز قیامت به اغوا و تسویل بندگان‌ بپردازد.براساس آموزه مذکور،جمهور مسلمین او را مجرم شمرده و همواره‌ بر او لعنت فرستاده و از شر او استعاذه جسته‌اند،ولی تعدادی از پیشروان‌ عرفان مکتب سکر به ویژه حلاج،عین القضاه،احمد غزالی برای ابلیس‌ سیمایی عاشقانه ترسیم کرده‌اند و سجده نکردنش را ناشی از غیرت عاشقانه‌ توحیدی او دانسته و ابلیس را تا مرتبه سید و سرور موحدان برکشیده‌اند.این‌ مقاله،سیمای دوگانه ابلیس را در آیینه سخنان حکیم سنایی ترسیم و با آیات‌ قرآن،احادیث،و سخنان عارفان و پیشروان فرق مهم کلامی،مقایسه می‌کند، و در صدد اثبات این مدعاست که نگاه حکیم غزنوی در مورد ایمان یا کفر،و اجبار یا اختیار ابلیس،با نظرگاه اشاعره و معتزله فاصله بسیار دارد و با موقف‌ مرجئه،همسویی بیشتری نشان می‌دهد.

خلاصه ماشینی:

"011 ق)آورده است که گفت:«ان نور ابلیس من نار العزه و اگر نور خود را به خلق ظاهر کند،به خدایی پرستیده شود». حکیم سنایی نسبت به سجده نکردن ابلیس در برابر آدم دو قضاوت مختلف دارد:در در این باب نیز سنایی تنها عارفی نیست که به مقام عزازیل رشک می‌برد،دو سده‌ پیش از وی،از شبلی نقل است که:»از ابلیسم رشک می‌آید و آتش غیرت جانم می‌سوزد است و ابلیس و آدم نیز از جمله کاروانیان عاشق می‌باشند:عاشقانت سوی تو تحفه اگر جان آرند به سر تو که همی زیزه به کرمان آرند ابو القاسم قشیری(وفات 564 ق)آورده است:«گویند چون ابلیس را لعنه الله این چنین حال‌ تکریم نبوده،بلکه منظور،سجدهء انقیاد و اطاعت بوده است:به پیش آدم شرعی سجود انقیارآور گر از شبهت نه چون ابلیس بر پیکار عصیانی 5-گناه دیگر ابلیس این بوده که در مقابل نص و دستور صریح و آشکار خداوند،به‌ قیاس عقلی دست زده است قیاس وی این چنین بوده:«من از آتشم ولی آدم از خاک است، جمله این داستان منقول در قصص اسلامی است که ابلیس پس از ملعون شدن،در صدد سنایی(حدیقه،391)معتقد است که به خلاف زمان حضرت آدم که ملک،دیو(ابلیس) الدین مولوی خوش نشسته است:چون بسی ابلیس آدم روی هست‌ پس به هر دستی نشاید داد دست است:«خدایا این بلا و فتنه از توست»(دیوان سنایی،ص 8801)مجبور دانستن ابلیس و دیگر سنایی در این موقف نیز پیشگام نیست،بلکه از بعضی عارفان خراسان متأثر است، چنان که از با یزید بسطامی نقل شده که:از الله در خواستم تا ابلیس را به من بنماید."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.