Skip to main content
فهرست مقالات

تأملاتی در مقوله شکل شهر و مناسبات شهرنشینی در سده های میانه تاریخ ایران

نویسنده: ؛

زمستان 1384 - شماره 56 (45 صفحه - از 217 تا 261)

کلید واژه های ماشینی : ربض ،شکل شهر ،شکل شهر باستانی ایران ،شهر ایرانی ،شارستان ،منطقة ربض در شهر ،شهرهای ایران ،منطقة ربض ،شهری ،مسجد جامع ،ایران در دورة اسلامی ،شهر ایرانی دورة اسلامی ،دورة اسلامی ،شکل شهر ایرانی ،ربض در شهر ایرانی ،عناصر اصلی زندگی شهری ،عناصر اصلی زندگی شهر ،شکل شهرهای ایران ،شکل شهر باستانی ،شهر ایران دورة اسلامی ،شهر باستانی ،کهن‌دژ ،شهر باستانی ایران ،اقتصاد شهری ،رشد مناسبات اقتصاد شهری ،کالبدی ،مناسبات اجتماعی ،عناصر اصلی شکل شهر ،ربض در شهر ،زندگی شهری

موضوع مقالة حاضر، بررسی تغییرات در شکل شهر ایرانی و زمینه‌های اجتماعی آن در دورة اسلامی است. این موضوع براساس چهارچوب پژوهشی، به این شرح بررسی می‌شود: الف ـ مسئلة تحقیق: در شکل شهر باستانی ایران (دورة ساسانی)، از عناصرکهن‌دژ، شارستان و شار بیرونی، به‌عنوان سه جزء اصلی یاد می‌شود درحالی‌که براساس اشارات برخی از منابع تاریخی دورة اسلامی، موجودیت عناصر سه‌گانه در شکل شهر باستانی استمرار داشته است. آیا حضورعناصر یادشده، چنان‌که گروهی از محققان پنداشته‌اند، به‌منزلة استمرار ساختارهای اجتماعی کهن ایران در دوران اسلامی بود؟ ب ـ سؤالات پژوهش: 1. آیا تداوم حضور این عناصر در شکل شهر ایران دورة اسلامی به‌منزلة فقدان تغییرات در ماهیت مناسبات اجتماعی ـ اقتصادی شهرهای ایران در دوران گذار بود؟ 2. آیا ظهور منطقة ربض در شهر ایرانی دورة اسلامی درنتیجة تحولات در مناسبات شهرنشینی بود؟ 3. درصورت وجود روندهای تغییر در مناسبات اجتماعی و شکل شهر ایرانی در دورة اسلامی، در این روندها از چه الگویی پیروی می‌شد؟ ج ـ فرضیات پژوهش: 1. تداوم حضور عناصر سه‌گانه در شکل شهر دورة اسلامی، به‌معنای تداوم نظام اجتماعی دورة باستانی در دورة اسلامی نبود بلکه در شرایط گذار از نظام اجتماعی کهن به نظام اجتماعی دورة اسلامی، عناصر اصلی شکل شهر ایرانی براساس الگوی جدیدی سازماندهی شد؛ 2. ظهور منطقة ‌ربض، درنتیجة بروز تغییرات اجتماعی در وضعیت شهرنشینی رخ داد: رشد مناسبات اقتصاد شهری (افزایش تولید کالایی و رونق دادوستد)، ترقی موقعیت اجتماعی گروه‌های پیشه‌وری و بازرگانان درکنار ضرورت‌های ناشی از گسترش فعالیت‌های اقتصادی ـ اجتماعی شهری، فضا و کالبد مناسبی را نیاز داشت که آن را در منطقة ربض می‌یافت؛ 3. در منطقة ربض، عناصر اصلی زندگی شهری مانند کالبد اقتصادی (بازار)، فرهنگی (مسجد جامع)، سیاسی (ارگ) و اجتماعی (محله‌ها) براساس نظمی وحدت‌گرایانه استقرار ‌یافتند، الگویی که نشانگر گذار از مناسبات اجتماعی باستانی ایران (تفکیک فضایی عناصر سه‌گانة شکل شهر) به نظام اجتماعی جدید دورة اسلامی و انعکاس آرمانی آن در شکل شهر ایرانی ـ اسلامی بود.

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.