Skip to main content
فهرست مقالات

بنیادهای سازمان حسبه از آغاز تا پایان دوره اموی

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (16 صفحه - از 305 تا 320)

کلیدواژه ها :

امر به معروف ونهی از منکر ،بازار ،حسبه ،تشکیلات اداری ،صاحب بازار ،والی بازار

کلید واژه های ماشینی : حسبه، بازار، نظارت، مدینه، سازمان، دینی، حکومت، شهر، تاجران، سازمان حسبه از آغاز

سازمان حسبه یکی از بخشهای تشکیلات قضایی حکومت مسلمانان بوده است. در آغاز وظیفه اصلی این سازمان که در رأس آن محتسب قرار داشت نظارت و رسیدگی به امور بازار و بازاریان بود اما در سده 3 ق. وظایف این نهاد به سرعت گسترش یافت و نه تنها رسیدگی و نظارت بر بهداشت، عبور و مرور و ساخت و ساز شهری را شامل می‌شد بلکه مراقبت از رفتارهای اخلاقی و شرعی شهروندان را نیز در بر می‌گرفت. همه نویسندگان مسلمان، ریشه و بنیاد این نهاد را فریضه امر به معروف و نهی از منکر می‌دانند و بر این باورند که پیدایش این سازمان در دوره‌های بعد به واقع، شکل نهادینه شده این حکم دینی است. نگارنده در این مقاله ضمن تأکید بر وجود حسبت اسلامی و بررسی نشانه‌های تاریخی آن از آغاز تشکیل حکومت اسلامی در مدینه و استمرار آن در دوره‌های بعد، زمان پیدایش سازمان و تشکیلات اداری حسبه را پیش از دوره عباسیان منتفی می‌داند.

خلاصه ماشینی:

"پیامبر گرامی (ص) از همه این امور نهی کرد و به تنظیم مقررات بازار همت گماشت (نک: مجامیع روایی و کتابهای فقهی، بخش محرمات و مکروهات بیع، برای نمونه: مالک، 2/608ـ686؛ ابو داود، 3/242ـ298؛ حر عاملی، ج 12؛ و نیز: افغانی، 55ـ95؛ دریویش، جم؛ مرتضی، جم). پیغمبر اکرم (ص) علاوه بر تنظیم روابط اقتصادی و اخلاق اقتصادی، نظارت مستقیم بر بازار داشت: روزی دست خود را در گندم فرو برد وچون رطوبتی در آن یافت، به فروشنده گفت: «کالا را همان گونه که هست در معرض دید مشتری قرار ده؛ کسی که در معامله فریبکاری (غش) کند از ما نیست» (متقی، 4/60؛ نیز نک: حر عاملی، 12/209؛ کتانی، 1/284ـ285). عمر بن خطاب نگران برتری موالی بر عرب در امور تجاری بود، زیرا گسترش فتوحات به توسعه شهر نشینی و مهاجرت موالی به شهرهای عربی می‌انجامید و از سوی دیگر عربان به فی‌ء و درآمد هنگفت خود از غنایم جنگی، سرگرم بودند و کمتر به تجارت در بازار رغبت نشان می‌دادند؛ از این رو موالی به تدریج بر بازارها سیطره می یافتند و همین مسأله موجب شد که خلیفه نگرانی خود را ابزار و پیش بینی کند که در آینده‌ای نه چندان دور، عرب نیازمند موالی خواهد شد (همو، 2/747). به درستی معلوم نیست که آیا «صاحب امر به معروف و نهی از منکر» همان والی بازار بوده است یا عنوان منصبی دیگر؟ و یا معنی لغوی آن، مراد راوی بوده است؟ در دوره امویان انواع منکرات و زشتیها در جامعه اسلامی رواج داشت و هیچ گونه نظارت و مراقبت جدی از سوی حکومت اعمال نمی‌شد و فریضه امر به معروف و نهی از منکر در عمل همین امر، زمینه مناسبی را برای گسترش منکرات در جامعه اسلامی فراهم آورد."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.