Skip to main content
فهرست مقالات

بنیادهای سازمان حسبه از آغاز تا پایان دوره اموی

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (16 صفحه - از 305 تا 320)

کلیدواژه ها : امر به معروف ونهی از منکر ،بازار ،حسبه ،تشکیلات اداری ،صاحب بازار ،والی بازار

کلید واژه های ماشینی : حسبه، بازار، نظارت، مدینه، سازمان، دینی، حکومت، شهر، تاجران، سازمان حسبه از آغاز، مراقبت، اسلامی، زمان، پیامبر، زنان، معاویه، عمر بن خطاب، اقتصادی، فروش، محمد بن زفر بن عمر، امور بازار و بازاریان، تجارت، بیروت، قاهره، مردم، تاریخ، دوره امویان، تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، کتاب، نه‌ی از منکر

سازمان حسبه یکی از بخشهای تشکیلات قضایی حکومت مسلمانان بوده است. در آغاز وظیفه اصلی این سازمان که در رأس آن محتسب قرار داشت نظارت و رسیدگی به امور بازار و بازاریان بود اما در سده 3 ق. وظایف این نهاد به سرعت گسترش یافت و نه تنها رسیدگی و نظارت بر بهداشت، عبور و مرور و ساخت و ساز شهری را شامل می‌شد بلکه مراقبت از رفتارهای اخلاقی و شرعی شهروندان را نیز در بر می‌گرفت. همه نویسندگان مسلمان، ریشه و بنیاد این نهاد را فریضه امر به معروف و نهی از منکر می‌دانند و بر این باورند که پیدایش این سازمان در دوره‌های بعد به واقع، شکل نهادینه شده این حکم دینی است. نگارنده در این مقاله ضمن تأکید بر وجود حسبت اسلامی و بررسی نشانه‌های تاریخی آن از آغاز تشکیل حکومت اسلامی در مدینه و استمرار آن در دوره‌های بعد، زمان پیدایش سازمان و تشکیلات اداری حسبه را پیش از دوره عباسیان منتفی می‌داند.

خلاصه ماشینی: "پیامبر گرامی (ص) از همه این امور نهی کرد و به تنظیم مقررات بازار همت گماشت (نک: مجامیع روایی و کتابهای فقهی، بخش محرمات و مکروهات بیع، برای نمونه: مالک، 2/608ـ686؛ ابو داود، 3/242ـ298؛ حر عاملی، ج 12؛ و نیز: افغانی، 55ـ95؛ دریویش، جم؛ مرتضی، جم). پیغمبر اکرم (ص) علاوه بر تنظیم روابط اقتصادی و اخلاق اقتصادی، نظارت مستقیم بر بازار داشت: روزی دست خود را در گندم فرو برد وچون رطوبتی در آن یافت، به فروشنده گفت: «کالا را همان گونه که هست در معرض دید مشتری قرار ده؛ کسی که در معامله فریبکاری (غش) کند از ما نیست» (متقی، 4/60؛ نیز نک: حر عاملی، 12/209؛ کتانی، 1/284ـ285). عمر بن خطاب نگران برتری موالی بر عرب در امور تجاری بود، زیرا گسترش فتوحات به توسعه شهر نشینی و مهاجرت موالی به شهرهای عربی می‌انجامید و از سوی دیگر عربان به فی‌ء و درآمد هنگفت خود از غنایم جنگی، سرگرم بودند و کمتر به تجارت در بازار رغبت نشان می‌دادند؛ از این رو موالی به تدریج بر بازارها سیطره می یافتند و همین مسأله موجب شد که خلیفه نگرانی خود را ابزار و پیش بینی کند که در آینده‌ای نه چندان دور، عرب نیازمند موالی خواهد شد (همو، 2/747). به درستی معلوم نیست که آیا «صاحب امر به معروف و نهی از منکر» همان والی بازار بوده است یا عنوان منصبی دیگر؟ و یا معنی لغوی آن، مراد راوی بوده است؟ در دوره امویان انواع منکرات و زشتیها در جامعه اسلامی رواج داشت و هیچ گونه نظارت و مراقبت جدی از سوی حکومت اعمال نمی‌شد و فریضه امر به معروف و نهی از منکر در عمل همین امر، زمینه مناسبی را برای گسترش منکرات در جامعه اسلامی فراهم آورد."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.