Skip to main content
فهرست مقالات

اهمیت جاحظ و دیدگاه های او در نقد و ادب اسلامی- ایرانی

نویسنده:

ISC (16 صفحه - از 1 تا 16)

کلیدواژه ها :

جاحظ ،نقد ادبی ،رویکرد بلاغی ،فرهنگ ایرانی ـ اسلامی

کلید واژه های ماشینی : جاحظ، ادبی، بلاغی، شعر، نقد ادبی، اسلامی، البیان و التبیین، لفظ، نقد ادبی و رویکرد بلاغی، نقد و ادب اسلامی

بی‌تردید، در میان بینان‌گذاران فرهنگ و ادب اسلامی، جاحظ چهره‌ای ممتاز است. حوزة وسیع اطلاعات، ژرفای دانش و به ویژه نگاه خاص به ادبیات و فنون ادبی از او شخصیتی کم نظیر ساخته است. او علاوه بر زمینه‌های عام دانش و تسلط بر غالب علوم اسلامی و ادبی، در حوزه نقد ادبی و به ویژه در حوزة نقد بلاغی جایگاه ویژه‌ای دارد. اگر چه چنان که باید در تمدن اسلامی و خصوصا دنیای فارسی زبان، به آراء و آثار او توجه نشده است؛ اما اکثر نظریه‌پردازان علوم بلاغی و شاعران و نویسندگانی که گرایش‌های بلاغی دارند، عمیقا‌ متأثر از نظریات جاحظ هستند. او در حوزة خاستگاه شعر و علل ظهور آن، ویژگی‌های سخن و شعر خوب، تمایزات لفظ و معنا و ویژگی‌های ساخت، بافت و محتوا، روان‌شناسی شعر و شاعر، دلایل تفاوت رویکردهای ملت‌ها به سخن منظوم و منثور و عدم اقبال پاره‌ای از آنها به فرهنگ مکتوب، سخنانی تازه و قابل تحلیل دارد؛ چنان که در زمینه ریشه‌شناسی لغات، آواشناسی تطبیقی، معناشناسی و نظایر آنها نیز نکته‌های فراوانی گفته است که درک و تفسیر آنها جان و توانی تازه به ادبیات فارسی و نظریه‌پردازان جهان اسلام می‌بخشد. وی اگر چه بیش از 360 اثر آفریده است، ولی عمده نظریه‌های ادبی خود را در دو کتاب «البیان و التبیین» و «الحیوان» گنجانده و برخی رساله‌های مستقل ادبی هم نگاشته است. هدف این مقاله تبیین دو نکته عمده است: اول بررسی، طبقه‌بندی، تفسیر و تحلیل آراء و آثار جاحظ در بارة ادبیات و نقد ادبی و بیان جایگاه او به عنوان پدر علوم بلاغی. دوم تأکید بر تأثیر عظیم و عمیق جاحظ بر متفکران ایرانی به خصوص شاعران و نویسندگان آن و بالاخص در حیطه نقد ادبی و رویکرد بلاغی آن. چون نویسنده معتقد است که مهم‌ترین رویکرد نقد ادبی در زبان و ادب فارسی، رویکرد بلاغی بوده است و جاحظ «موسس علوم بلاغی» در جهان ایرانی ـ اسلامی است.

خلاصه ماشینی: "نخست در کتاب من تاریخ الادب العربی جلد دوم می‌نویسد تمام مطالب البیان و التبیین در باب بلاغت می‌تواند در زیر چهار عنوان جا بگیرد: 1ـ درستی مخارج حروف 2ـ درستی واژگان و پرهیز از حروف نامطبوع و متنافر 3ـ ایجاز و اطناب و رعایت حال مخاطب در جمله 4ـ حالت‌های خطیب و هیأت و حقیقت او (طه حسین، 1968، ج 2: 482) و دیگر بار در خطابه‌ای مشهور به زبان فرانسه در کنگره بین‌المللی شرق‌شناسان در پاریس که متن سخنان او را استاد عبادی به عربی برگردانده و در مقدمه کتاب نقد النثر منسوب به قدامة‌بن‌جعفر آورده است. ک. کردعلی، 1991: 46ـ45 و سلوم، 1981: 128) اگر چه برخی محققان آراء او را در باب شعر، متأثر از آراء ارسطو می‌دانند، (احسان عباس: 104ـ102) اما جاحظ در این زمینه، خود دانش مستقلی داشته است و پاره‌ای نظریات او را می‌توان با جدیدترین نظریات ادب اروپایی مقایسه کرد و گاه به این باور رسید که او پیش از آنها به درک و دریافت چنین مسائلی در باب شعر رسیده است. (حاجری، 1968: 178ـ170) به هر حال نوع نگاه جاحظ بر لفظ و معنا، یکسویه و تمام شده نیست؛ به ویژه اینکه او مصرانه تأکید دارد که شاعر و نویسنده هیچ‌گاه نباید از کار خویش خوشنود باشد و سبک خود را تمام شده بپندارد بلکه باید همواره مخاطب را در نظر دارد و بداند که سخن را برای چه طیف و گروهی می‌نویسد و چنان بنویسد و بسراید که اگر عیب‌جویان بر کلامش ایراد گرفتند؛ به صورتی دقیق و آگاهانه بتواند پاسخ گوید."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.