Skip to main content
فهرست مقالات

واج آرایی و تکرار در شعر خاقانی

نویسنده:

ISC (25 صفحه - از 137 تا 161)

کلیدواژه ها :

بدیع ،نقد بلاغی ،واج‌آرایی ،آرایه‌های لفظی ،دیوان خاقانی

کلید واژه های ماشینی : جناس، خاقانی، تکرار، شعر، آرایه، شاعر، موسیقی، شعر خاقانی، تکرار در شعر خاقانی، اشتقاق

این جستار بر آن است آن گروه از آرایه‌های ادبی در دیوان خاقانی را که هم بسیار پرکاربرد و هم عناصر اصلی سازنده‌ آنها بر تکرار واک‌ها استوار است، واکاوی و بررسی کند. در آغاز مقاله بر این نکته تأکید شده است که تمامی آنچه را که آرایه‌های لفظی خوانده می‌شود، در حقیقت گونه‌هایی از تکرارهای هنری یا واج‌آرایی است. زیرا وجه مشترک همه‌ آنها چیزی جز تکرار واک ها نیست که شاعران با شگردهای ویژه‌ای آنها را در گونه‌های بسیار متنوع به کار برده‌اند. در آرایه‌های «توزیع و تکرار» شاعر واک‌ها را با آزادی کامل در هر کجای مصرع و بیت که بخواهد تکرار می‌کند. اما در جناس‌ها، قلب، اشتقاق، تصدیر، تسمیط و... واک‌ها را با قانونمندی ویژه‌ای به گونه‌های خاص یا در جاهای ویژه‌ای از مصرع و بیت به کار می‌برد. برای نمونه در جناس، واک‌ها در واژه‌های قرینه تکرار می‌شوند، در اشتقاق و باژگونگی یا قلب با جابه‌جایی به کار می‌روند، در تصدیر به صورت واژه‌هایی در جاهای خاصی از ابیات تکرار می‌شوند و در تسمیط واک های خاص در جاهایی ویژه به صورت واژه‌هایی خاص به کار می‌روند. خاقانی با چیرگی شگفت‌انگیزی که بر حوزة زبان و واژگان دارد، به شیوه‌ای بسیار هنرمندانه و با بسامد بالا از همه‌ شیوه‌ها و شگردهای تکرار، برای آفرینش مضامین و آرایش مظاهر سخن خویش بهره برده است و گفتنی است که هماهنگی بسیاری از این شیوه‌ها با بافت کلی فضای عاطفی بیت، در خور توجه است و هرچه بیشتر موسیقی درونی و معنوی آن را تقویت می‌کند.

خلاصه ماشینی:

"خاقانی با هنرمندی به کمک واژه‌ها مضامینی نیکو آفریده و البته این مضامین را با آرایه‌های گوناگون لفظی و معنوی در آمیخته و از آرایه‌های زیر در بیت یاد شده بهره برده است: جناس زاید یا افزایشی: مل و مال جناس لاحق: مستی و هستی لف و نشر دوگانه: مل، مستی، خمار لف و نشر دوگانه: مال،هستی، خواب تناسب میان واژه‌ها: مل، مستی، خمار، خواب تلمیح به صور اسرافیل تکرار واج‌های ا ، م ، س، خ با درنگی کوتاه در بیت یاد شده باید گفت هرچند بسیاری از اهل ادب بر این سخن پای می‌فشارند که خاقانی شاعری دیر آشنا است و شعری متکلف و مصنوع دارد، اما اگر خواسته باشیم درست داوری کنیم، باید مقدار بسیار زیادی از سروده‌های خاقانی را در شمار شعرهای زیبای ادب فارسی بینگاریم؛ شعرهایی که خاقانی به نیکویی توانسته صورت و معنا را در آنها به هم درآمیزد. ابیات به هم پیوسته زیر یکی از قصاید نعتیه اوست: به تلخ و ترش رضا ده به خوان گیتی‌بر که نیشتر خوری ار بیشتر خـوری حلوا به چاه جاه چه افتی و عمــر در نقصان به قصد فصد چه پویی و ماه در جـوزا دو رنگـی شب و روز سپهــر بوقلمـون پـرند عمر تو را می‌برنـد رنـگ و بهـا (دیوان خاقانی،‌ ص17) چنانکه می‌بینیم تقابل واژه‌ها با هم در این سه بیت مفاهیم مورد نظر شاعر را برجسته‌تر می‌کند و شاعر با شیوه‌های گوناگون از آرایه‌های لفظی بهره برده و پیوندهای هنری را میان واژه‌ها ایجاد کرده و بدین‌گونه موسیقی معنوی بیت تقویت شده است."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.