Skip to main content
فهرست مقالات

دلایل اثبات وجود خداوند در اندیشه های تفسیری زمخشری و فخر رازی

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (20 صفحه - از 23 تا 42)

کلیدواژه ها : زمخشری ،فخر رازی ،دلایل خداشناسی ،برهان فطرت ،برهان وجوب وامکان ،برهان حدوث

کلید واژه های ماشینی : خدا ،برهان ،زمخشری ،حدوث ،تفسیری زمخشری و فخر رازی ،اثبات وجود خدا ،استدلال ،خداوند ،تفسیر ،برهان فطرت ،قرآن ،معرفت ،اجسام ،دلایل اثبات وجود خدا ،صفات ،فخر رازی ،معرفت خدا ،دلایل ،صانع ،ادله اثبات وجود خداوند ،اعراض ،اندیشه‌های تفسیری زمخشری و فخر ،تقلید ،مفسر برهانهای فطرت ،عقل ،کلامی ،امکان ،خلق ،برهان وجوب و امکان ،اثبات پذیری استدلالی معرفت

این تحقیق بررسی تطبیقی را پرتوی در فهم اندیشه‌های دو دانشمند مؤثر در تاریخ علم کلام و علم تفسیر اخذ می‌کند. زمخشری در الکشاف و فخر رازی در التفسیر الکبیر، به رغم وابستگی به دو نظام فکری مختلف، معرفت خدا را استدلالی دانسته و علاوه بر آن دلایلی «قرآن بنیان» در اثبات وجود باری ارائه داده‌اند. هر دو مفسر برهانهای فطرت، حدوث در اجسام و حدوث در صفات را به کار بسته‌اند، ولی رازی علاوه بر اینها از براهین فلسفی چون وجوب و امکان، امکان ذوات و اعراض و نیز برهانی مرکب از امکان و حدوث ذوات و اعراض بهره می‌گیرد. البته این اختلاف با توجه به مبانی روش‌شناختی دو مفسر قابل تبیین است، زیرا زمخشری متکلمی است که نسبت به روش‌های فلسفی، بی‌مهری می‌ورزد و آن را بیهوده می‌انگارد. از این رو، روی‌آورد وی صرفا کلامی است اما رازی متکلمی متأثر از فلسفه و متمایل به آن است، در نتیجه افزون بر اقامه براهین کلامی، براهین فلسفی نیز ارائه داده و بدین ترتیب گرایش به تکثر دلایل اثبات وجود خدا، در التفسیر الکبیر ملاحظه می‌گردد.

خلاصه ماشینی:

"وی از و کذلک نری ابرهیم ملکوت السموات والارض ولیکون من الموقنین (انعام/75) چنین برداشت می‌کند که به ابراهیم(ع) شیوه استدلال را آموختیم و خداوند می‌خواست از این طریق پدر و قوم ابراهیم(ع) را که بت‌ها و خورشید و ماه و ستارگان را می‌پرستیدند، به اشتباهشان درباره دین بیاگاهاند و آنها را به نظر و استدلال راهنمایی و ارشاد نماید، زیرا آنها به دلایل نظری صحیح نمی‌توانند خدا باشند، بلکه همگی دلالت بر حدوث دارند و هر چه حادث باشد، محدثی دارد تا آن را حادث سازد و صانعی باید تا آن را ساخته و مدبری که طلوع و غروب و انتقال و مسیر و سایر حالاتشان را تدبیر کند (2/38). او تأمل انسانها در خودشان را نزدیک‌ترین راه برای اثبات صانع می‌داند و می‌گوید: به این دلیل خداوند فرمود و قد خلقکم أطوارا (نوح/14)، تا آنان را به نظر در خودشان بیاگاهاند، زیرا این نزدیک‌ترین راهست که عجایب مشهود در آن دلالت بر صانع دارند (1/24، 4/620) و خداوند پس از ترغیب تأمل در خودشان، با آیاتی چون ألم تروا کیف خلق الله سبع سموات طباقا، و جعل القمر فیهن نورا و جعل الشمس سراجا (نوح/15ـ16) آنان را به نظر در عالم و عجایب مشهود در آن آگاهانید، چون دلالت بر صانعی دارند که قدرت و علم او در آسمانها و زمین و خورشید و ماه برای همگان خیره‌کننده است (4/619) و نیز ذیل هو الذی خلق لکم ما فی الارض جمیعا ثم استوی الی السمآء فسواهن سبع سماوات و هو بکل شی‌ء علیم (بقره/29) گوید: بهره دینی از نظر به آنچه در آسمان و زمین است اینست که عجایب صنع موجود در آنها دلالت بر صانع قادر حکیم می‌کنند (1/152)."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.