Skip to main content
فهرست مقالات

دلایل اثبات وجود خداوند در اندیشه های تفسیری زمخشری و فخر رازی

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (20 صفحه - از 23 تا 42)

کلیدواژه ها :

زمخشری ،فخر رازی ،دلایل خداشناسی ،برهان فطرت ،برهان وجوب وامکان ،برهان حدوث

کلید واژه های ماشینی : خدا، برهان، زمخشری، حدوث، تفسیری زمخشری و فخر رازی، اثبات وجود خدا، استدلال، خداوند، تفسیر، برهان فطرت

این تحقیق بررسی تطبیقی را پرتوی در فهم اندیشه‌های دو دانشمند مؤثر در تاریخ علم کلام و علم تفسیر اخذ می‌کند. زمخشری در الکشاف و فخر رازی در التفسیر الکبیر، به رغم وابستگی به دو نظام فکری مختلف، معرفت خدا را استدلالی دانسته و علاوه بر آن دلایلی «قرآن بنیان» در اثبات وجود باری ارائه داده‌اند. هر دو مفسر برهانهای فطرت، حدوث در اجسام و حدوث در صفات را به کار بسته‌اند، ولی رازی علاوه بر اینها از براهین فلسفی چون وجوب و امکان، امکان ذوات و اعراض و نیز برهانی مرکب از امکان و حدوث ذوات و اعراض بهره می‌گیرد. البته این اختلاف با توجه به مبانی روش‌شناختی دو مفسر قابل تبیین است، زیرا زمخشری متکلمی است که نسبت به روش‌های فلسفی، بی‌مهری می‌ورزد و آن را بیهوده می‌انگارد. از این رو، روی‌آورد وی صرفا کلامی است اما رازی متکلمی متأثر از فلسفه و متمایل به آن است، در نتیجه افزون بر اقامه براهین کلامی، براهین فلسفی نیز ارائه داده و بدین ترتیب گرایش به تکثر دلایل اثبات وجود خدا، در التفسیر الکبیر ملاحظه می‌گردد.

خلاصه ماشینی:

"وی از و کذلک نری ابرهیم ملکوت السموات والارض ولیکون من الموقنین (انعام/75) چنین برداشت می‌کند که به ابراهیم(ع) شیوه استدلال را آموختیم و خداوند می‌خواست از این طریق پدر و قوم ابراهیم(ع) را که بت‌ها و خورشید و ماه و ستارگان را می‌پرستیدند، به اشتباهشان درباره دین بیاگاهاند و آنها را به نظر و استدلال راهنمایی و ارشاد نماید، زیرا آنها به دلایل نظری صحیح نمی‌توانند خدا باشند، بلکه همگی دلالت بر حدوث دارند و هر چه حادث باشد، محدثی دارد تا آن را حادث سازد و صانعی باید تا آن را ساخته و مدبری که طلوع و غروب و انتقال و مسیر و سایر حالاتشان را تدبیر کند (2/38). او تأمل انسانها در خودشان را نزدیک‌ترین راه برای اثبات صانع می‌داند و می‌گوید: به این دلیل خداوند فرمود و قد خلقکم أطوارا (نوح/14)، تا آنان را به نظر در خودشان بیاگاهاند، زیرا این نزدیک‌ترین راهست که عجایب مشهود در آن دلالت بر صانع دارند (1/24، 4/620) و خداوند پس از ترغیب تأمل در خودشان، با آیاتی چون ألم تروا کیف خلق الله سبع سموات طباقا، و جعل القمر فیهن نورا و جعل الشمس سراجا (نوح/15ـ16) آنان را به نظر در عالم و عجایب مشهود در آن آگاهانید، چون دلالت بر صانعی دارند که قدرت و علم او در آسمانها و زمین و خورشید و ماه برای همگان خیره‌کننده است (4/619) و نیز ذیل هو الذی خلق لکم ما فی الارض جمیعا ثم استوی الی السمآء فسواهن سبع سماوات و هو بکل شی‌ء علیم (بقره/29) گوید: بهره دینی از نظر به آنچه در آسمان و زمین است اینست که عجایب صنع موجود در آنها دلالت بر صانع قادر حکیم می‌کنند (1/152)."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.