Skip to main content
فهرست مقالات

طنز در شعر حافظ

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (14 صفحه - از 39 تا 52)

کلیدواژه ها :

طنز ،حافظ ،شعر فارسی

کلید واژه های ماشینی : طنز، حافظ، طنز در شعر حافظ، طنز حافظ، اسلوب، دین، شیوه‌های طنز آفرینی حافظ، شاعر، ایهام، جام

طنز در شعر حافظ، به منزلة یک صناعت بلاغی است، نه یک نوع ادبی. شیوه‌های طنز آفرینی حافظ بسیار متنوع، پیچیده و در نهایت ایجاز است. عدم درک اسلوب‌های طنز در شعر او، گاه سبب تفسیرهای نادرست و خلاف مقصود شاعر شده است. در این مقاله، طنزهای حافظ در 12 اسلوب دسته‌بندی شده است؛ از جمله طنز از طریق ابهام، متناقض‌نمایی، تأویل‌های تازه و استهزاء‌آمیز از مسائل مهم، مغالطة منطقی، نسبت دادن رفتارهای مخالفان به خود. شخصیت‌های مورد نقد حافظ، همگی بدون نام و نوعی (typical) هستند و بر دو دسته‌اند: حکومتی و دینی. وی این شخصیت‌ها را از دو نظرگاه، نقد می‌کند: 1ـ اصول اخلاقی و ارزش‌های فردی 2ـ آسیب‌های اجتماعی. طنز حافظ غالبا زبانی عفیف و خالی از کلمات توهین‌آمیز دارد. موضوعات طنز حافظ، عمدتا نقد اندیشه‌های مخالفان عشق و عرفان؛ و اخلاق حاکمان ستمگر و روحانیان ریاکار است. «صورت» طنزهای حافظ، غالبا حاصل گرد آمدن عناصر ناسازگار، جانبداری از باطل و مغالطة عمدی، به گونه‌ای کاملا ظریف و پنهان است؛ و این امر، با «محتوا»ی انتقادهای او از جامعه‌ای که ساختارهای بنیادین آن با ساختارهای قانونی‌اش تضادی عمیق دارد، کاملا هماهنگ است.

خلاصه ماشینی:

"طنزهای توهین آلود ـ مانند بیت زیر ـ در شعر حافظ انگشت شمار است: صوفی شهر بین که چون لقمة شبهه می‌خورد \پاردمـش دراز بـاد، آن حیـوان خوش علـف البته مشابه این تعبیر در قرآن‌کریم (اولئک کالانعام) و نهج‌البلاغه (بین نثیله و معتلفه: میان سرگین و کاهدانش ) دیده می‌شود. مرا که نیسـت ره و رسم لقمه پرهیزی\چـرا ملامـت رند شــرابخواره کنــم؟ خرقه پوشی من از غایت دین‌داری نیست\پرده‌ای بر سـر صد عیب نهان می‌پوشم اگر کسی به طنز بیت و شیوه یاد شده توجه نکند، ممکن است حافظ را خرقه‌پوشی تصور کند که با تواضع دربارة خود سخن می‌گوید؛ حال آن‌که منظور او استهزای خرقه‌پوشان ریاکار است. نشان اهل خدا عاشـقی است، با خود دار\که در مشایخ شهر این نشان نمی‌بینم در بیت اول شاعر می‌گوید انصاف دهید اگر عاشق معشوقی زیبارو شدن گناه باشد، از کار واعظ شهر که عاشق شاه و پلیس شده، باز هم بهتر است! در بیت دوم، طنز بیت، در جمله «باخوددار» است که ایهام دارد به دو معنی: 1ـ این نشان (عاشقی) را داشته باش 2ـ پیش خودت باشد و به کسی مگو که مشایخ شهر اهل خدا نیستند. شخصیت‌های مورد نقد در طنز حافظ، همگی «نوعی» و بدون نام هستند؛ و حافظ به جز موارد استثنا، در عین حال که آن‌ها را به استهزا می‌گیرد، کلمات زشت و توهین‌آلود به‌کار نمی‌برد؛ و اگر موارد استثنایی هم دیده می‌شود، در حدود بیان قرآن و نهج‌البلاغه است."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.