Skip to main content
فهرست مقالات

دو سند در تاریخ کتابداری ایران

نویسنده:

کلید واژه های ماشینی : وقف، اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی، آستان قدس رضوی، مجموعه اسناد کتابخانه آستان قدس، اسناد وقف آستان قدس رضوی، مجموعه اسناد وقف آستان قدس، کتابخانه، وقف نامه‌های آستان قدس رضوی، اسناد، اولاد اولاد ذکوران تولیت وقف

در این مقاله دو وقف نامه از مجموعه اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی معرفی می‌شوند.این وقف‌نامه‌ها به قرنهای دوازدهم و سیزدهم هجری قمری تعلق دارند و در آنها واقف تعدادی کتاب را وقف عام کرده و همچنین برای کتابدار و هزینه‌های نگاهداری و صحافی کتابها نیز مبالغی را در نظر گرفته است.در وقف نامه‌ای که در اینجا به چاپ می‌رسد برگرفته از«مجموعه اسناد وقف آستان قدس رضوی»است که به شماره 2987 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران مضبوط است.در شناسایی این اسناد نخستین بار شرح و توصیف موضوعی در مقاله استاد محترم سرکار خانم نوش‌آفرین انصاری در جشن‌نامه استاد مدرس رضوی (تهران، 1356)آمده است و همو در مقاله‌ای دیگر تحت عنوان«وقف‌نامه در تاریخ کتابخانه و کتابداری»که در یادنامه ادیب نیشابوری(تهران، 1365)منتشر شده، اشاراتی به این اسناد کرده است.به ملاحظه اهمیت این وقف نامه‌ها، نگارنده اهم وقف نامه‌های آستان قدس رضوی را سنجید و به طبع دو متن ذیل که دارای اطلاعاتی ارزشمند در تاریخ کتابداری ایران است همت گماشت.این اسناد که مشتمل بر نام کتابدار و شناسایی یکی از کتابداران متأخر است و نام کتب مجموعه‌ای وقفی و شیوه امانت را ذکر کرده که در تاریخ کتابداری اهمیتی وافر دارد.در سند نخست به تاریخ 1107 هجری قمری، واقف در پاره ثانوی متن حاضر به وقف بیست و هفت کتاب به مدارس مشهد سعی آورده و مقرر می‌دارد که هر کس از طلبه مدارس محتاج به مطالعه و مباحثه آن کتب بوده باشد، مقرر است متولی مزبور، آن کتاب را به مدت سه ماه به وی داده و قبضی را به متولی بسپارد.در کتب یاد شده سوای عناوین تفاسیر قرآن و علوم دینی و فقهی، نام دو کتاب خلاصه‌ حساب و خلاصه هیئت دیده می‌شود که نشانگر توجه طلاب علوم دینیه به علوم خالص است، اما از کتابهای فلسفی و دیوان اشعار سخنی نیست.در سند ثانوی به تاریخ 1212 هجری قمری عبدالمجیدخان بخشی از املاک خویش را در باغات فیض آباد وریوند بر کتابخانه آستانه علی بن موسی الرضا(ع) وقف مؤید و حبس مخلد نموده که هزینه آن صرف خرج صحافی کتاب و اسباب حفظ کتابخانه شود، و عشری از آن به کتابدار آن کتابخانه مبارکه تعلق گیرد. اهمیت کتابدار این کتابخانه در تفویض تولیت و القاب یاد شده ذکر شده است، و از آن جا که واقف به مقام منیع کتابدار کتابخانه مبارکه اعتماد دارد، پس از حاجی ملامحمد، تولیت را به هر یک از مباشران کتابخانه واگذار می‌نماید.جالب است که شیوه لعن و نفرین در این سند با مخالفین وقف مزبوره بسی تشدد آمیز است؛«و کسی که مخالفت شرایط مزبوره نماید به لعنت خدا و نفرین رسول خدا و ائمه هدی گرفتار شود.»در پایان بر خود لازم می‌دانم از راهنمایی‌های سرکار خانم نوش‌آفرین انصاری و جناب دکتر احمد طاهری عراقی تشکر نمایم.

خلاصه ماشینی:

"در اصل:مضمات‌P}(3):در اصل:سفلویه‌P}و بعد وفاته تولیت وقف مزبور را واقف مومی الیه مفوض و مرجوع نمود به عالیحضرت ستوده مرتبت مقدس طینت شرافت و نجابت انتباه هدایت و مکرمت دستگاه فضیلت و افاضت انتباه محمدت و مناعت و کمالات انتباه خلاصة الاشراف و النجباء الکرام غنی الالقابی میرزا نور الدین محمد الجبل عاملی و ارشد و اصلح اولاد ذکور و اولاد اولاد ذکور معزی الیه بطنا بعد بطن و عقبا بعد عقب والعیاذ بالله با وجود انقراض اولاد اولاد ذکور و اولاد اولاد ذکوران تولیت وقف مذکور به عالیجاه متولی سرکار است که به شرح تفصیل فوق هر سال یک عشر منافع وقف مذکور را بعد از وضع ضروری تعمیرات و عن آنچه باعث بقاء و نماء وقف بوده باشد یک عشر را به حق التولیه تصرف و نه عشر را برین موجب صرف نماید:جهت روشنایی، جهت حافظ سر قبر مقرر آنکه در هر صبح و شام در سر قبر حاضر شده به قدر نیم جزو از کلام مجید تلاوت نماید و عزل و نصب حافظ سر قبر مزبور در هر وقتی از اوقات منوط به رأی متولی مزبور است که بدانچه مناسب دانند معمول و مرتب گردانند، باید که محل مزبور را به نحو مسطور وقف مؤید و حبس مخلد دانسته تغییر و تبدیل در قواعد آن راه ندهند و تصرفات مالکانه در آن ننمایند، به حیث لایباع و لایرهن و لایوهب و لایغیر و لایبدل فمن بدله لعد ماسمعه فانما اثمه علی الذین یبدلونه و من سعی فی ابطاله و تغیره فعلیه لعنه الله و الملائکه اجمعین و حره الله فی الدرک الاسفل مع الکفار و المنافقین."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.