Skip to main content
فهرست مقالات

عدالت اقتصادی

نویسنده:

(18 صفحه - از 95 تا 112)

کلیدواژه ها : عدالت اجتماعی ،عدالت ،حق ،نیاز ،تکلیف ،کار ،جایگاه عدالت ،منشأ حق ،ستم ،نفع و امتیاز

کلید واژه های ماشینی : عدالت ،حق ،اقتصادی ،اسلامی ،عدالت اقتصادی ،نعمت‌های ،انسان ،مفهوم عدالت ،مردم ،امتیاز ،ثروت ،مفهوم ،مفهوم واژة عدالت ،معنای نفع و امتیاز ،جامعه ،اجتماعی ،افراد براساس موازین الاهی اسلام ،مفهوم واژة ،مفهوم واژة حق ،حقوق افراد براساس موازین الاهی ،منشأ حق ،نعمت‌های الاهی ،تکلیف ،افراد جامعه براساس موازین الاهی ،بهره‌مندی از نعمت‌های الاهی ،اقتصاد اسلامی ،معنای مراعات حقوق اقتصادی ،حقوق اقتصادی در حوزة رفتارها ،حوزة رفتارها و روابط اقتصادی ،فراوان

حسن عدالت به جهت فطری‌بودن آن، همیشه مورد توجه مردم و مکاتب بوده است. اسلام در جایگاه دین کامل و خاتم، این آموزه را در همة ابعاد زندگی بشری مورد تأکید فراوان قرار داده است. در قرن‌های اخیر بین اندیشه‌وران نیز دربارة مفهوم و مصداق عدالت، بحث‌های فراوانی درگرفت. این بحث‌ها به دو گرایش اساسی انجامید: یک گرایش براساس قرارداد اجتماعی شکل گرفت و گرایش دیگر بر پایة حقوق طبیعی سامان یافت. مفهوم عدالت، هم در آموزه‌های اسلامی و نیز در گرایش‌های اندیشه‌وران دیگر، با مفهوم واژة حق گره خورده، و عدالت، به رعایت حقوق معنا شده است؛ بنابراین، رفتار و روابط عادلانه در حوزة علوم اجتماعی، رفتار و روابطی است که براساس حق باشد. عدالت اقتصادی، به معنای مراعات حقوق اقتصادی در حوزة رفتارها و روابط اقتصادی است. این امر به‌صورت هدف اقتصادی، هنگامی به‌طور کامل محقق می‌شود که هر یک از افراد جامعه، به حق خود از ثروت و درآمدهای جامعه دست یابند. دیدگاه­های متفاوت براساس مبانی گوناگون، معانی متعددی برای حق ارائه داده‌اند. برخی از آن‌ها تصریح کرده‌اند که حق به معنای نفع و امتیاز است و غالب آن‌ها حق را به‌گونه‌ای تعریف کرده‌اند که متضمن معنای نفع و امتیاز است؛ یعنی به دلالت التزامی، بر معنای نفع و امتیاز دلالت دارد. از طرف دیگر، حق و تکلیف هم‌زاد یک‌دیگر هستند. هر کجا از حقی برای افراد بشر سخن گفته می­شود، در مقابل آن، تکلیفی نیز برای آن‌ها وجود دارد. از دیدگاه اسلام، منشأ حق برای انسان‌ها دو امر است: کار و نیاز. تمام نعمت‌های جهان برای انسان آفریده شده. به عبارت دیگر، علت غایی آفرینش نعمت‌های جهان بهره‌مندی انسان از آن‌ها است. همة انسان‌ها از نعمت‌های جهان بالقوه حق دارند. براساس میزان کار و تلاش، این حق بالفعل می‌شود. همچنین انسان‌هایی که نیازمند هستند ولی توان کار ندارند، نیازشان حق آن‌ها را دربارة نعمت‌ها بالفعل می‌کند و بر حکومت و ثروتمندان لازم است، نیاز آن‌ها را در حد متعارف برطرف کنند. مفهوم واژة عدالت، با مفهوم واژة تساوی فرق دارد؛ اما مسألة بسیار مهم آن است که همة انسان‌ها در بهره‌مندی از نعمت‌های الاهی باید دارای شرایط مساوی باشند و هر‌گاه افرادی در بهره‌مندی از امکانات طبیعی خدادادی جامعه، از فرصت‌هایی استفاده کنند که دیگران از آن‌ها محروم باشند، ستم بزرگی خواهد بود. گرچه بعد از تقسیم فرصت‌ها به‌نحو مساوی، اگر گروهی به دلیل استعداد و تلاش زیادتر، از نعمت‌ها بیشتر بهره‌مند شود، این امر خلاف عدالت نیست.

خلاصه ماشینی:

"در منابع اسلامی، دربارة حق مطالب فراوانی آمده است؛ اما اکثر این مطالب دربارة اهمیت و التزام به حق است و دربارة معنای حق سخنی به میان نیامده است (دشتی و محمدی، 1417ق: ص450 - 460؛ آمدی، همان: ج7، ص74 - 77)؛ اما به‌نظر می‌رسد از برخی کلمات امامان معصومبتوان حق را نوعی نفع و امتیاز، براساس موازین اسلامی استنباط کرد: سپس خدای سبحان برخی از حق‌های خود را برای بعضی مردمان واجب داشت، و آن حق‌ها را برابر هم نهاد، و واجب‌شدن حقی را مقابل گزاردن حقی گذاشت، و بزرگ‌ترین حق­ها که خدا واجب کرده است، حق والی بر رعیت است، و حق رعیت بر والی که خدای سبحان آن‌را واجب نمود، و حق هر یک را به عهدة دیگری واگذار فرمود، و آن‌را موجب برقراری پیوند آنان کرد، و ارجمندی دین ایشان قرار داد (نهج‌البلاغه، همان: خ216، ص248). دربارة خداوند، حق به معنای نفع، درست نیست؛ چرا که او غنی مطلق است، و ادای حق او نفعی به او نخواهد رساند؛ اما نوعی امتیاز حقیقی برای خدای سبحان شمرده می‌شود؛ چون او خالق همة انسان‌ها و استمرار حیات آن‌ها نیز به خواست و ارادة او است و این امر امتیاز را برای او قرار داده که از بندگانش بخواهد به دستورهای سازنده‌اش عمل کنند؛ اما در خصوص انسان‌ها، نوعی نفع و امتیاز به‌شمار می­رود، و هر یک از افراد، حقی برگردن دیگران داشته باشد؛ یعنی امتیاز و نفعی است که دیگری باید آن‌را به صاحب حق برساند و قانون شریعت اسلامی از آن حمایت می‌کند."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.