نسخه‌شناسی مصاحف قرآنی (22): قرآن کوفی منسوب به دست‌خط امام صادق (ع) در دارالکتب المصریة، اثری از خراسان سدۀ سوم یا چهارم هجری مقالة

آینه پژوهش فروردین و اردیهشت 1404 - شماره 211 (‎40 صفحة - من 21 إلی 60 )

الکلمات المفتاحية: دارالکتب المصریة کتابخانۀ ملی مصر نسخۀ خطی مصاحف 1 کتابت قرآن در خراسان سدۀ سوم و چهارم هجری مصاحف ایرانی اعراب گذاری قرآن قرائات سبعه و عشره قرائات شاذ کوفی مشرقی کتابت پیوسته Eastern Kufic Dār al Kutub al Miṣriyya MS Maṣāḥif Rasid 1 Qurʾānic Transcription in Khorasan New Style Kufic Iranian Qurʾānic codices Scriptio continua Qurʾānic vocalization Canonical and non canonical Qurʾānic readings Qurʾāns of Third–Fourth Century AH National Library of Egypt

fa en

خلاصة:

نسخۀ قرآن به خط کوفی و به شمارۀ «مصاحف 1» در دار الکتب المصریة یکی از آثار مهم در تاریخ کتابت قرآن از اواخر سدۀ سوم هجری یا اوایل سدۀ چهارم هجری به شمار می‌آید. برخلاف سایر نسخه‌های کوفی اولیه در سده‌های دوم و سوم هجری، این اثر در قطع عمودی کتابت شده و دست‌خط آن متمایل به سبک جدید یا همان کوفی مشرقی است. شواهدی چند احتمال کتابت آن را در مناطق شرقی ایران به‌ویژه خراسان را تقویت می‌کند. از جمله آنکه رسم و املای کلمات در آن مطابق با رسم المصحف نیست که این امر نخستین بار در سدۀ سوم هجری در ایران ظهور یافته است. دوم آنکه کاتب از کتابت پیوسته (scriptio continua) پیروی نمی‌کند و از تقطیع کلمات در پایان سطور می‌پرهیزد که این امر نیز نخستین بار در سده‌های دوم و سوم هجری در ایران شکل گرفته است. سوم آنکه وجود تزیینات داخلی و سرسوره‌های مذهب در ایران قرآن شباهت بسیار زیادی به سایر مصاحف ایرانی در سده‌های سوم و چهارم هجری دارد. به‌جز این، پدیدآورندگان نسخه، متن قرآن را با دو نظام مختلف (ابوالأسود دؤلی و خلیل بن احمد) اعراب‌گذاری کرده و تمامی قرائات مختلف رسمی (قرائات سبعه و عشره) و برخی قرائات غیررسمی (قرائات شاذ) را نیز در آن منعکس کرده‌اند. مجموع ویژگی‌های ظاهری، هنری و درون‌متنی این مصحف کهن قرآنی آن را به یکی از آثار بسیار مهم ـ و چه بسا یگانه ـ در شناخت تاریخ کتابت و قرائت قرآن به‌ویژه در ایران اواخر سدۀ سوم هجری و اوایل سدۀ چهارم هجری بدل کرده است. مقالۀ حاضر در قالب نخستین تلاش برای معرفی و بررسی این اثر قرآنی کهن، می‌کوشد اهمیت تاریخی و ویژگی‌های هنری، متنی و ظاهری آن را ارائه کند.

خلاصة:

The Kufic Qurʾanic manuscript cataloged as « Masahif 1 » at the Dar al-Kutub al-Misriyya (National Library of Egypt) is among the significant artifacts in the history of Qurʾanic transcription from the late third or early fourth century AH. Unlike other early Kufic codices of the second and third centuries AH, this manuscript was penned in a vertical format, and its script inclines toward the New Style known as Eastern or Iranian Kufic. Several pieces of evidence reinforce the likelihood that it was produced in the eastern regions of Iran, particularly Khorasan. Among these indications is that the orthography of the text does not adhere to the traditional rasm al-mushaf, a phenomenon that first emerged in Iran during the third century AH. Additionally, the scribe does not employ scriptio continua and avoids dividing words at the end of lines, a practice that also originated in Iran in the second and third centuries AH. Furthermore, the manuscript’s internal ornamentation and illuminated sura-headings bear striking similarities to other Iranian Qurʾanic codices of the third and fourth centuries AH. Beyond these features, the manuscript’s producers applied two systems of vocalization – that of Abu al-Aswad al-Duʾali and that of Khalil b. Ahmad – and incorporated not only the canonical variants (al-qiraʾat al-sabʿa wal-ʿashra) but also some non-canonical readings (shawadhdh). Altogether, the codex’s paleographic, artistic, and textual features render it one of the most significant – and perhaps unique – witnesses for understanding the history of Qurʾanic transcription and recitation, particularly in Iran during the late third and early fourth centuries AH. The present article, as the first attempt to introduce and examine this ancient Qurʾanic manuscript, seeks to highlight its historical significance and its artistic, textual, and material characteristics.

استلام ملف الإرجاع :
(پژوهیار, , , )

رابط قصير:

دخول / الاشتراک

تحتاج الدخول لعرض محتوى المقالة. إذا لم تكن عضوًا ، فتابع من الجزء الاشتراک.

دخول