مقاله: تکامل میان عربیت و اسلام: در مواجهه با تحول نظام بین‌المللی جدید مقالة

ملخص الجهاز:

و آنچه می‌تواند موضوع اختلاف باشد، سلسله مراتب این عناصر و اولویت‌های آن‌ها از یک سو، و صلاحیت آن‌ها برای تداوم از سوی دیگر است؛ یعنی آیا همین عناصری که وجود امت را در گذشته شکل دادند، خود حاکم بر تداوم این وجود خواهند بود، یا اینکه حجم تغییرات و چالش‌ها ما را ملزم می‌کند که در این عناصر، چه به صورت مجموع و چه به صورت بخشی از آن‌ها، در حذف و تثبیت آن‌ها تجدید نظر کنیم؟ سپس اصیل بودن کدام یک از این عناصر و گذرا بودن کدام یک کجاست؟ کدام ثابت است و کدام متحرک؟ در برابر چنین پرسش‌هایی، ناگزیر جریان‌های متعدد و اجتهادهای مختلفی پدید آمد - صرف نظر از تأثیرات خارجی استعماری در شکل‌گیری این جریان‌ها یا برخی از آن‌ها - و طبیعی بود که یک جریان اساسی پدید آید که تمام وجود امت و دلیل تداوم آن را به عقیده، که البته همان اسلام است، بازگرداند. و اگر بخواهیم مواضع جریان اسلامی و جریان‌های آن را در این مرحله‌ای که درباره آن صحبت می‌کنیم توصیف کنیم، درمی‌یابیم که این جریان دارای دو گرایش اساسی است که شاید گرایش‌های متعدد دیگری از آن‌ها منشعب شده باشد: اول - گرایش تکاملی: و من تمایل دارم آن را - با دقت بیشتر - گرایش کلی بنامم؛ در نگرش این گرایش به اسلام، اسلام به عنوان کلِ تجزیه‌ناپذیر در نظر گرفته می‌شود، به طوری که هرگونه عقب‌نشینی از جنبه‌ای از اسلام، نه تنها منجر به عقب‌نشینی‌های پی‌درپی از جنبه‌های دیگر می‌شود، بلکه باعث از دست رفتن کارایی سایر جنبه‌ها می‌گردد، حتی اگر امکان پایبندی به آن‌ها وجود داشته باشد.