Skip to main content
فهرست مقالات

آموزه بداء در اندیشه امامیه از آغاز غیبت تا پایان مدرسه بغداد

نویسنده:

علمی-پژوهشی (حوزه علمیه) (18 صفحه - از 51 تا 68)

اندیشه ناب و توحیدی «بداء» گرچه در جامعه مسلمانان نخستین وجود داشت، اما بنا به دلایلی تنها در جامعه شیعی استمرار یافت. تا پایان عصر حضور ائمه علیهم ­السلام، میان متکلمان شیعه اختلافی در تبیین بداء وجود نداشت. بعد از این دوره و در زمانی که کلام شیعه دوران رکود و فترت را پشت سر می­ گذاشت، گروهی از معتزلیان شیعه ­شده و متکلمان عقل­ گرای شیعه تبیین جدیدی از بداء ارائه داده و آن را هم­ وزن نسخ دانستند. این اندیشه جدید که در ابتدا گروه اندکی طرف­دار آن بودند، رفته رفته جایگاه مهمی در میان متکلمان شیعه پیدا کرد، به­ گونه ­ای که در اواسط قرن پنجم تقریبا همه­ گیر شد. تبیین این اندیشه جدید با شیخ مفید ادامه یافت و شاگردان وی نیز ادامه ­دهنده همین مسیر بودند.

خلاصه ماشینی:

H1نقطه آغازین/H1 شواهد بسیاری بر اختلاف و تغییر در اندیشه بداء میان متکلمان کوفه و متکلمان بغداد وجود دارد؛ از جمله گزارش خیاط معتزلی است که در آن قول به بداء را به همه شیعه نسبت داده و بداء نزد آنان را به این معنا دانسته که خداوند خبر می‌دهد کاری را انجام خواهد داد و سپس بداء برای او حاصل شده و آن را انجام نمی‌دهد برای شواهد بیشتر (نک: اشعری، 1400ق: 39، 221). اخبار آحادی در این باب وجود دارد که در آن بداء به خداوند نسبت داده شده است، اما این روایات تماما خبر واحد بوده و موجب علم و قطع نمی‌شوند و محققان از اصحاب امامیه آن را بر معنای نسخ شرایع حمل کرده‌اند (؛ بنابراین، قطعا معنای ظاهری آن مراد نیست) (سیدمرتضی، 1405ق،1: 116). با عنایت به این نکته باید گفت، سید فاصله بیشتری با نظر متکلمان کوفی در باب بداء داشته و نظر وی همان نظر معتزلیان معاصر خودش است، اما شیخ مفید با متکلمان کوفه زاویه کمتری داشته و در اصل تبیین بداء با آنان اختلاف نظر دارد، اما به هر روی از روایات بداء دست برنداشته و آنان را توجیه کرده است. و اگر مستلزم تغییر و تبدل در علم خداوند باشد محال است و معتزلیان این صورت را بداء می‌دانستند و علت اصرار آنان بر محال بودن بداء نیز همین نکته است؛ در حالی که متکلمان معتزلی معاصر اشعری و پیش از آن چنین تفصیلی را قائل نبودند و طبق گزارش اشعری نسخ در اخبار را نمی‌پذیرفتند به دلیل لازمه آن که کذب احد‌الخبرین است (اشعری، 1400ق: 206).


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.