Skip to main content
فهرست مقالات

نقش اراده در شکل گیری معرفت از منظر صدرای شیرازی

نویسنده:

علمی-پژوهشی (وزارت علوم)/ISC (23 صفحه - از 5 تا 27)

از مباحث مهم در معرفت‌شناسی، تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر شکل‌گیری معرفت، به‌ویژه تأثیر اراده بر معرفت است. صدرا، به دلیل اتخاذ مبنای اصالت وجود و تشکیک و ...، برخلاف نگاه پیشینیان، تحلیلی دقیق از نسبت اراده و معرفت داده است. بر اساس نگاه او، در حوزه ادراکات حضوری، بنا بر حرکت اشتدادی نفس انسانی متناسب با سعه وجودی و تکامل انسانی که فرآیندی ارادی است، درک حضوری انسان وضوح و اشتدادی متناسب پیدا می‌کند. در حوزه ادراکات حصولی انسان، اعم از ادراکات جزئی و کلی، در نگاه صدرا دو تحلیل مطرح می‌شود که در هر دو، اراده انسان در شکل‌گیری معرفت نقش‌آفرین است. در تحلیل نخست، نفس با تکامل ارادی و اختیاری خود مستعد پذیرش صور ادراکی از مبادی عالیه وجود یا عقل فعال می‌شود؛ و در تحلیل دوم این نفس انسانی است که با تکامل جوهری خود و در سایه اتحاد با عقل فعال، این ادراکات را انشا می‌کند و مواجهه با واقعیت صرفا زمینه‌ساز این انشای ارادی انسان است.

خلاصه ماشینی:

"به سخن دیگر، منظور از علم واقعیتی مانند مثل افلاطونی است (با این تفاوت که مثل افلاطونی فقط عقلی بود)؛ یعنی نفس در صورت برقراری ارتباط با عالم مادی مستعد آن میشود که با وجود تجردی اشیا (حسی ، خیالی، عقلی ) ارتباط برقرار، و به آنها علم حضوری پیدا کند. در دیدگاه نخست ، واقعیت علم خارج از نفس انسان وجود دارد و این نفس انسان است که با حرکت جوهری خود از یک سو، و با مواجهه با موجودات مادی از سوی دیگر، مستعد آن می شود که صور ادراکی (واقعیت علم ) را از طریق موجودات برتر درک کند. در دیدگاه نخست ، واقعیت علم خارج از نفس انسان وجود دارد و این نفس انسان است که با حرکت جوهری خود از یک سو، و با مواجهه با موجودات مادی از سوی دیگر، مستعد آن می شود که صور ادراکی (واقعیت علم ) را از طریق مبادی عالیه وجود درک کند. بنابراین ، حاصل کلام صدرا درباره ادراک معقولات و صور عقلانی کلی آن است که چنین ادراکی به وسیله مشاهده نفس ، حقایق و ذوات مجرد و صور و ماهیات مفارق حاصل می شود، نه به تجرید و انتزاع معقولات از محسوسات ؛ بدین صورت که هر یک از صور خیالی و عقلانی در مقام خود دارای ثبات و تجرد ذاتی اند و نفس با حرکت جوهری خود، انتقال و مسافرتی را از کمالات حسی ، که همان معقولات هیولانی هستند، آغاز می کند و پس از طی کمالات خیالی، که معقولات بالملکه اند (ادراک حقایق برزخ )، به مرتبه ادراک حقایق عقلی راه می یابد."


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.