Skip to main content
فهرست مقالات

بررسی روابط متقابل تغزل سعدی و موسیقی آوازی ایران

مترجم:

علمی-پژوهشی (وزارت علوم)/ISC (15 صفحه - از 85 تا 99)

کلیدواژه ها :

تغزل سعدی ،موسیقی آوازی ایران

Gushe ،Radif ،Iranian Vocal Music ،Sa’di’s sonnet

کلید واژه های ماشینی : غزل ، موسیقی ، شعر ، سعدی و موسیقی آوازی ایران ، غزل سعدی ، ابیات غزل و نغمه‏های موسیقی ، وزن ، فارسی ، غزل سعدی با موسیقی ایرانی ، موسیقی ایرانی

فرم های شعر فارسی ـ حداقل از زمان رودکی تاکنون ـ نقش عمده ای در شکل گیری موسیقی آوازی ایران ایفا کرده است. در اغلب آوازهای ایرانی، از روزگاری که بر روی صفحه های گرامافون ضبط می شده تا امروز، رد و نشانی از غزل های سعدی آشکار است. این نشان گاه چنان برجسته است که گویی برای روایت موسیقایی احوال درونی خواننده (و نوازنده)، بستری سازگارتر از غزل سعدی فراهم نبوده است. پرسش اینجاست که چرا تا این اندازه غزل سعدی با موسیقی ایرانی عجین شده است؟ یا کدام ویژگی در سخن سعدی است که غزل او را در روایت موسیقی ایرانی با چنین اقبالی مواجه کرده است؟ چنانکه گویی سعدی غزل هایش را جز به این هدف نسروده، یا با ردیف کنونی موسیقی ایرانی آشنا بوده است! برخلاف شعرایی مانند منوچهری، رودکی، فرخی و... که به صراحت به نوازندگی و خوانندگی خود اشاره کرده اند، سعدی ادعایی در موسیقی دانی ندارد. پس کدام لطیفه نهانی شعر وی را بیشتر از شعرای مدعی با ردیف موسیقی ایران سازوار کرده است؟ مقاله حاضر، با تکیه بر روش تحلیل محتوا، تلاشی برای پاسخ به این چراهاست. نتیجه بررسی ها نشان می دهد که غزل سعدی نمونه ای بی نقص از سهولت و روانی توام با وحدت موضوع و اشتراک مضمون است. همچنین، سخن سعدی دارای وزن سیال و روان، مبتنی بر روایت یک واقعه است. از سوی دیگر، همنشینی سحر آمیز واج ها اثرگذاری آهنگ غزل او را بیشتر کرده و رابطه متقابلی را میان ابیات غزل و نغمه های موسیقی پدید آورده است. چنین مشخصه هایی سخن سعدی را در روایت موسیقی آوازی ایران با اقبالی بی نظیر مواجه کرده است.

خلاصه ماشینی:

"حدیث غالب در غزل سعدی شکوه از فراق و انتظار است؛ چنانکه گویی موسیقی ایرانی برای ادای مقصود، ابزاری جز سخن او نداشته و هیچ لفظی تا این اندازه قادر به رکابداری سلطان لحن نبوده است: عشق در دل ماند و یار از دست رفت دوستان! آنچه در آثار موسیقایی به برکت قریحۀ سعدی در غزل‌سرایی و مهارت موسیقی‌دان در نوازندگی و خوانندگی به وقوع می‌پیوندد، چنین است:‌ شعر حاوی پیامی است که شاعر آن را به کمک اندیشه‌ها و تصاویر هنری ابلاغ می‌کند و از کار او یک مضمون فکری مناسب با موسیقی و دمساز با نغمه‌های آن به دست می‌آید. در چنین حالتی است که شاعر با انتخاب واژه‌هایی‌که دارای حروف خاصی هستند، تصویری را از آنچه قرار است بیان کند، به وسیلۀ آن حروف القا می‌کند؛ برای نمونه، حضور واژۀ «سلسبیل» و سپس تعمدی که شاعر در به‌کارگیری واژه «سبیل» روا داشته به همراه واج‌آرایی حرف «خ» بیت زیر را جلوه‌ای ویژه بخشیده است: شراب از دست خوبان سلسبیل است وگر خود خون میخواران سبیل است (سعدی، 1377: 413) حالت سیالی و روانی موجود در حرف سین، دلیل بر آفرینش زیبایی و اثرگذاری از طریق کاربرد آواهای مناسب است. این دسته از غزل‌ها به برکت جادوی لحن و به دلیل ارائه‌هایی که موسیقی از آنها به دست داده، از مشهورترین غزل‌ها گشته و به وجهی خاص ‌بر سر زبان‌ها افتاده است؛ برای نمونه، یک غزل از سعدی بر مبنای دستگاهی که در آن ارائه شده است ‌تحلیل می‌شود."


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.