Skip to main content
فهرست مقالات

تحلیلی بر سیر تحول مفاهیم و الگوی کالبدی مساجد در دوره های چهارگانه معماری ایرانی

نویسنده:

علمی-پژوهشی (وزارت علوم)/ISC (16 صفحه - از 15 تا 30)

مساجد ایرانی با همه تنوعش، اگرچه یکی از مهم ترین مظاهر و افتخارات تمدن اسلامی است، درباره میزان تطابق آن ها، با ارزش های اصیل اسلامی، دیدگاه های گوناگونی وجود دارد. این میزان تطابق در دوره ها، که گاه خصلت هایی متفاوت دارند، فرق می کند؛ به طوری که در برخی دوره ها به مفاهیم اسلامی نزدیک تر و در برخی دوره ها دورتر شده است. این مقاله برای بررسی تطبیقی این مساله، با بهره گیری از مفاهیم پایه عرفان اسلامی از قبیل تشبیه، تنزیه، جمال و جلال به گونه شناسی مفهومی مساجد و معرفی شاخصه های هر گونه می پردازد. هدف تحقیق، بررسی این مفاهیم و تبیین آن ها در سبک های مختلف معماری ایرانی ـ اسلامی (خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی) است تا بتواند با تفکیک ارزش گذاری محتوایی و کالبدی دوره های تاریخی، راهی برای بهره گیری صحیح از الگوهای تاریخی برای مساجد معاصر معرفی کند. در گام نخست، با روش استدلال منطقی، مبانی مفهومی مسجد تشریح شده و در گام دوم با روش تاریخ پژوهی تکاملی، سیر تحول شاخصه های مربوط به هر مفهوم، در خلال دگرگونیها سبکی مساجد در ایران بررسی شده است. نتایج نشان می دهد از بعد تشبیه و تنزیه، مساجد دوره نخست بیشتر تنزیه ی و کارکردی بوده اند و در دوره های بعد با رشد خیال انگیزی تشبیهی، مساجد به سمت نشانه گرایی و تزیین حرکت کرده اند. این موضوع تا دوره آذری که اوج خیال انگیزی تشبیهی و نمادگرایی است، ادامه داشت تا در دوره صفویه به تعادلی بین تشبیه و تنزیه رسید. از بعد جمال و جلال در بیشتر دوره ها تعادل بینابینی دیده می شود. در عین حال می توان تا حدودی مساجد اولیه را به خاطر سادگی بیش از حد، جلالی تر و مساجد آذری را به خاطر افراط در تزیین، جمالی تر دانست. در موارد معدودی از عصر آذری و صفوی مساجدی را می توان نام برد که خارج از حد تعادل، حالتی افراطی در جمال و تشبیه دارند.

Though the Iranian mosques with all their diversities are among the most important symbols and honors of Islamic civilizations، but there are different opinions about the rate of their compliance with Islamic original values. These rates of agreements which have different features differ، such that in some periods، they are closer to the Islamic concepts and in some period، they have distanced from it. For having a comparative study of this issue، and using the basic concepts of Islamic mysticism such as metaphor، transcendence، beauty and glory، this article deals with the conceptual type studies of mosques and introducing the features of each type. This article also aims to study these concepts and explain them in a different style of Iranian- Islamic architecture (Khorasani، Razi، Azeri and Isfahani) in order to be able to find a way to have a proper use of historical models for contemporary mosques by detachment of contextual and physical values of historical periods. In the first step، using a logical method، the conceptual foundations of mosques have been described، and in the second step، using an evolutionary historical research method، the evolution course of the characteristics related to each concept have been studied during the style changes of mosques in Iran. Result show that from the dimension of simile and purification، the mosques of early ages have been more transcendental and functional، and in later periods with the growth of metaphoric imagination، the mosques have moved towards semiology and decoration. This issue continued up to the Azari age which is climax of simile and symbolic imagination and by the Safavid period، it reached to a balance between simile and purification. From the viewpoint of beauty and glory، a middle balance is observed between beauty and glory in most of the periods. At the same time، it can be claimed that to some extent، the early mosques were more glorious due their extreme simplicity and the Azari mosques were more beauty oriented due to extremism in decoration. In very rare cases in Azari and Safavid ages، some mosques can be named that out of balance limit، have an extreme state in beauty and metaphor.


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.