Skip to main content
فهرست مقالات

انسان شناسی رمزی در داستان های عرفانی شیخ اشراق

نویسنده:

علمی-پژوهشی (وزارت علوم)/ISC (20 صفحه - از 3 تا 22)

شناخت انسان ودرکحقیقتاو از موضوعات مهم نظام حکمت اشراقی محسوب می‌شود و به‌همین‌دلیل سهروردی آثارش و ازجمله داستان‌های رمزی‌اش را عمدتا زمینه‌ای برای فهم حقیقت و جایگاه انسان و راه رسیدن وی به کمال حقیقی‌ قرار داده است. به عقیده‌ی وی، نفس نوری از انوار الهی و جوهری مجرد و روحانی، هم‌هویت با انوار قاهره و دارای ماهیتی یکسان با نورالانوار است که در جهان ظلمانی ماده و زندان تن گرفتار شده است. هدف حکمت، چه در قالب نظام فلسفی و چه به‌صورت داستان یا هر شکل دیگری باید نجات نفس و کمال آن باشد. گرچه رمزهای به‌کاررفته در داستان‌های رمزی-عرفانی‌ شیخ اشراق را می‌توان در سه دسته‌ی کلی جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و خداشناسی گنجاند، لیکن حجم اصلی رمزها و محوریت محتوا مربوط به انسان‌شناسی است. بخشی از رمزها هرچند به‌لحاظ شکلی با نظام فلسفه‌ی مشائی سازگارترند، اما معنا و مقصودی که نهایتا القا می‌کنند، اشراقی است. محتوای بخش دیگری از رمزها حتی با اصول فلسفی حکمه الاشراق نیز ظاهرا سازگاری ندارند. به نظر می‌رسد که پیش‌تازی روح مکاشفه‌گر و تخیل رمزپرداز شیخ اشراق نسبت به عقل نظام‌سازش، باعث شده است تا گاهی داستان‌های رمزی، از آثار فلسفی‌اش اشراقی‌تر باشند.

خلاصه ماشینی:

اگرچه رابطه‌ی نفس با بدن یک رابطه‌ی شوقی است، لکن شیخ اشراق در داستان‌های رمزی‌اش، نفس مجرد و روحانی سالک را به دلیل همراه‌شدن با این بدن مادی و ظلمانی، به‌سان موجودی اسیر در دام این جهان می‌داند که حقیقت خویش را فراموش کرده و به بدن مادی و عالم جسمانی مشغول شده است؛ مثلا در داستان رساله الطیر، زمانی که پرنده پس از گذر از موانع و سختی‌های راه، به نزد ملک می‌رسد و به جوار او راه می‌یابد، ملک، تنها راه رهایی از بقایای بندهایی که بر پای او مانده است، طریق مرگ و قطع کامل پیوند روح با بدن می‌داند (9، ص: 204) همچنین سهروردی در داستان عقل سرخ، زره داوودی را رمزی برای بدن انسان گرفته است که نفس ناطقه‌ی انسانی را در خود اسیر کرده است و این زره فقط با تیغ بلارک (مرگ) است که از بین می‌رود و در آن زمان است که روح یا نفس ناطقه از بند جسم مادی آزاد خواهد شد (9، ص: 236). موضوع اصلی داستان‌های رمزی شیخ اشراق نیز همین مسئله‌ی گرفتاری نفوس ناطقه در غرب عالم و جهان خاکی است؛ برای نمونه سهروردی با استفاده از رمز چاه سیاه در رساله‌ی عقل سرخ (9، ص: 228)، به تاریک‌ترین بخش هستی اشاره می‌کند که نفس انسانی را در درون خود اسیر کرده است.


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.