Skip to main content
فهرست مقالات

به که سخن دیر پسند آوری/ پژوهشی در بازنگری ها و دست کاری های هنری حافظ

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (32 صفحه - از 109 تا 140)

کلید واژه های ماشینی : حافظ، هنری، سخن، دست‌کاری، دیوان، بافت موزیکی مصراع، غزل، هنجار، بازنگری ها و دست‌کاری، ایهام

از ویژگی های برجسته سروده های حافظ، هندسه، هنجار، ساخت و پرداخت سنجیده و استواری است که کم تر می توان در آن دست برد و پاره ای از نغز کاری های آن را از دست نداد. یکی از زمینه های سامان پذیری این هندسه و هنجار بی هنباز، کوشش و کنکاش های هماره ای است که حافظ در کار بازنگری و دست کاری و به سازی سروده های خویش هزینه می کرده است. بازنگری ها و دست کاری هایی که بسیاری از نسخه بدل ها و دیگر نویسه های گوناگونی را که در نسخه ها و دست نوشته های دیوان او دیده می شود، از پی داشته است. از این‌ روی ویراستاران دیوان او ناگزیر باید بکوشند بر پایه هنجارهایی پسندیده، دیگر نویسه هایی را که پی آمد این بازنگری ها و دست کاری ها می نمایند باز شناسند و در متن بیاورند. در این گفتار پس از بازنمایی این نکته ها با آوردن پاره‌ای از دیگر نویسه ها و نسخه بدل ها کوشیده ایم برخی از دست کاری های او در سروده های خویش را برای رسیدن به هندسه ای چنین سخته و سنجیده باز نماییم.

خلاصه ماشینی:

"6 چرخ/دهر در بیت: {Sبازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه#زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد(149)S} دهر(خ،ن)پیش‌سروده‌ای می‌نماید که چندان رنگ و روی هنری ندارد و از همین روی حافظ در بازنگری‌های سپسین چرخ را به جای آن نشانده است و با این جابه‌جایی پیوند ساختاری استوارتر و سنجیده‌تری به سخن خویش داده است:زیرا چرخ-که با دهر هم‌وزن و هم‌معنی است-هم در بافت موزیکی مصراع خوش‌تر می‌نشیند و هم در معنی دیگرش-مرغی شکاری-با باز و بیضه ایهام تناسب باریکی می‌سازد. جاه/ماه در بیت: {Sعزیز مصر به رغم برادران غیور#ز قعر چاه برآمد به اوج جاه رسید(256)S} به اوج ماه(ق ،خ،س،ج)شیوا و زیباست،اما حافظ دیرپسند گویا با پیش‌چشم داشتن چیزهایی جای این پیش‌سروده را به اوج جاه داده است: یکی این‌که ماه یک بار در آغازۀ غزل قافیه شده و حافظ تکرار قافیه را خوش نمی‌داشته است؛10دیگر این‌که اوج جاه با قعر چاه هم‌خوانی و قرینه‌سازی آوایی و معنایی زیباتری دارد و سوم آن‌چه من آن را هم‌پاغازی(یکی بودن واج پایانی و آغازی دو واژۀ پیاپی)می‌نامم اوج و جاه که هرچند شاد برخی آن را سنگین و ستیزآوا و از گونۀ تنافر حروف بشمرند،حافظ را به این شیوه شیفتگی بوده است و در سروده‌های خویش ترکیب‌های هم‌پاغازی چون:جام می،منزل لیلی،خاک کف،تخم محبت،دیر رندسوز،نرگس ساقی،منع عشق،یمن نظر،باز ظفر،پادشاه حسن،زبان ناطقه،طوق غبغب،حق قدیم، عهد درست،اسب باد،در رحمت،حریفان نفاق،زمام مراد و... با این همه حافظ تا هندسۀ سخن خویش را بیش‌تر برکشد،در بازنگری پیشه را که هم با پرده هم‌آغازی زیبایی دارد و هم در بافت موزیکی مصراع خوش‌تر می‌نشیند،به جای شیوه نشانده است."

  • دانلود HTML
  • دانلود PDF

برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.