Skip to main content
فهرست مقالات

مقایسه دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا در مورد تجرد خیال و ارتباط آن با معاد جسمانی

نویسنده:

علمی-پژوهشی/ISC (15 صفحه - از 95 تا 109)

کلیدواژه ها :

ادراک ،ملاصدرا ،نفس ،معاد جسمانی ،ابن سینا ،خیال ،تجرد

کلید واژه های ماشینی : تجرد خیال ، خیال ، جسمانی ، ابن‌سینا ، ملا صدرا ، مادی ، نفس ، صور خیالی ، ادراک ، اثبات فلسفی معاد جسمانی

یکی از مباحث مهم مورد اختلاف ابنسینا و ملاصدرا در علم النفس، مبحث تجرد خیال است. گرچه ابنسینا در بعضی از آثار خود مانند المباحثات با تردید و تحیر، تجرد خیال را مطرح نموده است، ولی با توجه به مبانی او، که عقل را فقط مدرک کلیات میداند و هر نوع ادراک جزئی را به قوای جسمانی نسبت میدهد، نمیتواند به تجرد خیال معتقد باشد، لذا در کتاب النجاة تصریح میکند که ادراک خیالی، ادراکی مادی و جسمانی است، نه مجرد. و در کتاب النفس شفاء سه دلیل بر جسمانی بودن خیال اقامه میکند. اما صدرالمتألهین به تجرد خیال معتقد بوده و در آثار متعدد فلسفی خود، به ویژه اسفار، علاوه بر پاسخ دادن به ادله منکرین تجرد خیال، ادله متعددی را در اثبات تجرد خیال اقامه نموده است. وی در کتاب الشواهد الربوبیه با استفاده از تجرد خیال به اثبات عقلانی معاد جسمانی میپردازد و ادعا میکند تاکنون کسی برهان عقلی قاطعی بر این مسأله اقامه نکرده است؛ و حتی شیخ الرئیس ابوعلی سینا با همه نبوغ فلسفیاش، نتوانسته برهان عقلی بر اثبات معاد جسمانی اقامه کند، لذا آن را تعبدا پذیرفته است. بنابراین، ملاصدرا اثبات تجرد قوه خیال و براساس آن اثبات فلسفی معاد جسمانی را از ابتکارات فلسفی خود میداند. هدف این نوشتار، اولا مقایسه دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا در مبحث تجرد خیال و بررسی استدلالات مربوطه و ثانیا ارزیابی استدلالات ملاصدرا بر اثبات فلسفی معاد جسمانی از راه تجرد خیال است. در این مقاله نشان داده خواهد شد که در صحت و درستی برخی استدلالات ملاصدرا تردید وجود دارد.

خلاصه ماشینی:

"اما ملا صدرا حصر دو فرض ذکر شده در استدلال ابن سینا را نمی‌پذیرد و براین باور است که می‌توان فرض سومی را نیز درنظر گرفت،به این صورت که تمایز مقداری صور خیالی متماثل،نه از ناحیه اشیای خارجی است(مأخوذ منه)و نه از جهات قابلی و مادی ذهن(آخذ)،بلکه منشأ تمایز،جهات فاعلی آخذ است؛یعنی ایجاد و انشای آخذ(قوه خیال) است که منشأ تفاوت و تمایز صور مذکور می‌گردد (ملا صدرا،1410،ج 8:238). ملا صدرا در کتاب الشواهد الربوبیه برهان عرشی خود در اثبات معاد جسمانی از طریق تجرد خیال را برهفت اصل مبتنی می‌سازد: اصل اول:قوام و بقای هر وجود طبیعی در این عالم به صورت نوعیه اوست که مبدأ فصل اخیر اوست،نه به وجود اجناس و فصول عالی و یا متوسط،اگر اجناس و یا فصول عالی و متوسطی داشته باشد،زیرا اجناس و فصول مذکور همگی لوازم ذات و حقیقت اویند،نه مقوم ذات و حقیقت او؛همچنین وجود و تحقق هر موجود مرکب طبیعی تنها به صورت کمالیه اوست و احتیاج به ماده،تنها به علت ضعف وجودی آن و قصور آن از استقلال به ذات خویش و انفراد از ماده حامل آن است،زیرا ماده هرچیزی همان قوه‌ای است که حامل حقیقت ذات اوست،نه داخل در اصل ذات و حقیقت او."


برای مشاهده محتوای مقاله لازم است وارد پایگاه شوید. در صورتی که عضو نیستید از قسمت عضویت اقدام فرمایید.