چکیده:
یکی از مقاطع تقابل عقل و عرفان، رویکرد شریعتگرای برخی علما و عرفا با رویکرد خردگرای برخی حکما و فلاسفه در قرون پنجم تا هفتم است. این تقابل بهصورت تعارضهای علمی و عقیدتی نامحسوس و عمیقا اثرگذار، در زیر پوست خشن تاریخ آن قرنها در جریان بود و برخی از فلاسفه و عرفا نمایندة دو جبهة آن تلقی میشدند. هدف این تحقیق، واکاوی تشابهات و تباینهای دو جریان فکری متقابل سینوی و عطاری است که نمایندگان دو رویکرد یادشده بودند. این پژوهش با طرح پیشفرض هدفمندی تصنیف و تالیف رسالات نمادین سلوک مرغان، تباینهای محتوایی رسالةالطیر ابنسینا و منطقالطیر عطار را بررسی میکند. پس از نقل اختصاری متون معارض، موارد تباین و تقابل معرفی و شرح، علل و عوامل منجر به بروز تقابلها بیان شده است. مغایرت در تلقی از جان و هبوط آن در جسم، رویکرد به ضرورت رهبری، نگاه به قوانین علمی و نفی منطق و علیت، تباین رویکرد به تعامل ملک مرغان با مرغان سالک، درونگرایی و شناخت برونگرای علمی-فلسفی، اختلافنظر در شمار سالکان واصل به مقصد و توفیق برای دیدار حضرت ملک، تعارض در سنجش سلوک شناختشناسانه به وسیلة عقل و عشق، از یافتههای این تحقیقاند که میتوان آنها را بازنمایی مبانی تقابل تاریخی عرفان شریعتمدار با عرفان مبتنی بر خردورزی فلسفی تعریف کرد.
خلاصه ماشینی:
چنین است که عطار بارها بر کفایـت نداشـتن عقـل انسـانی در ادراک حقیقـت عشـق و تأثیر آن در ذرات جهان (ذرات وجود) تأکیـد مـی ورزد و ایـن ادراک را مسـتلزم بازشـدن «چشم غیبی » در دل سالک می داند، بر مدعیان شناخت از طریق انتقال آثار عـین بـه ذهـن و تحلیل عقلی آن در ذهن می تازد و حتی آنان را مرده و نالایق عشق می نامد: ور بــه چشــم عقــل بگشــایی نظــر عشــق را هرگــز نبینــی پــا و ســر مـــرد کارافتـــاده بایـــد عشـــق را مــــردم آزاده بایــــد عشــــق را تــو نــه کارافتــاده ای ، نــه عاشــقی مرده ای تو، عشق را کی لایقـی ؟ (عطار، ١٣٨٤: ٣٨٦) و در مقام توحید که مقام پارادوکس های نوعا معقول است ، توبیخ و تحقیر عقل را کماکـان ادامه می دهد که : در دبیرســـتان ایـــن ســـر عجـــب صد هزاران عقل بینی خشک لـب عقـل اینجـا کیسـت ؟ افتـاده بـه در مانده طفلی کـو ز مـادر زاده کـر (همان : ٤٠٤) و در وادی حیرت ، نه تنها عقل را که قوة واهمه را نیز معطل مـی یابـد، و نـه تنهـا فلسـفی کـه صوفی را نیز پشت دیوار نفوذناپذیر اسرار وامانده می بیند و می گوید: در چنین منزل کـه شـد دل ناپدیـد بلکـه هـم شـد نیـز منـزل ناپدیـد ریسمان «عقل » را سر گم شده ست خانه «پندار» را در گم شـده سـت هرکـه او آنجـا رسـد سـرگم کنـد چار حد خویش را در، گم کنـد گــر کســی اینجــا ره در، یــافتی سر کـل در یـک نفـس دریـافتی (همان : ٤١١) و حکایت صوفی و مرد کلید گم کرده را، تمثیل حیرت عام می سازد که : صــــوفیی مــــی رفــــت ، آوازی شــــنید کان یکی می گفت «گـم کـردم کلیـد؛ کــه کلیــدی یافتــه ســت ایــن جایگــاه ؟ زان که دربسته است و مـن بـر خـاک راه گــر در مــن بســته مانــد، چــون کــنم ؟ غصــه ای پیوســته مانــد، چــون کــنم ؟ صوفی اش گفتا «که گفتت خسـته بـاش ؟ در چـو مـی دانـی بـرو، گـو بسـته بـاش بــــر در بســــته چــــو بنشــــینی بســــی هــیچ شــک نبــود کــه بگشــاید کســی کــار تــو ســهل اســت و دشــوار آن مــن کـــز تحیـــر مـــی بســـوزد جـــان مـــن نیســت کــارم را نــه پــایی ، نــه ســری نـــه کلیـــدم بـــود هرگـــز، نـــه دری کـــاش ایـــن صـــوفی ، بســـی بشـــتافتی بســـته ، یـــا، بگشـــاده ، در وا یـــافتی » (همان : ٤١٢) عطار رابطۀ مخلوق و خالق را در وادی فقر و فنا، برخلاف رابطـۀ قانونمنـد و منطقـی ای کـه در رسالۀالطیر ابـن سـینا آمـده اسـت ، رابطـۀ عاشـق و معشـوق و در چـارچوب ناقانونمنـد و منطق ناپذیر «عشق » تعریف می کند، و شرط عاشق صادق را فناشدن در معشـوق مـی پنـدارد.