Abstract:
محمد مهدی الجواهری آخرین شاعر بزرگ کلاسیک نو در ادبیات عرب محسوب میشود و میتوان شعر او را حلقهی اتصال میان شعر کلاسیک و شعر مدرن دانست. اگرچه شعر الجواهری در قالب کلاسیک نظم یافته است، اما زمینهساز تغییرات ریشهای در شعر عرب شد و میتوان گفت موسیقی شعر او بهترین دلیل بر این تحول تدریجی است. شعر الجواهری را میتوان از منظر موسیقایی در سه مرحله مورد مطالعه قرار داد: در مرحله اول، شاعر کاملاً پیرو روش کلاسیک بود و تمام مؤلفههای هنری قصاید او تجسم شعر عصر عباسی برای ماست. اما در مرحله دوم، شاعر تجربههای جدیدی در استفاده از وزنهای عروضی به دست میآورد و تلاش میکند تا موسیقی شعر خود را بیش از پیش با نیازها و مقتضیات عصر نزدیک کند. در مرحله سوم، او در مسیر نوآوری و خلاقیت گام برمیدارد و سعی میکند با سبک «شعر نو» همراه شود. الجواهری، اگرچه در شکستن قالب سنتی کلاسیک قصیده عرب موفق نشد، اما توانست زمینه را برای تحول و تغییر در موسیقی و مضامین قصیده فراهم کند. ما در این مقاله، مراحل تکامل موسیقایی شعر الجواهری را با بررسی و تحقیق مورد توجه قرار میدهیم و ویژگیهای شعر او را در هر مرحله ذکر میکنیم؛ همچنین مهمترین عناصر موسیقایی در شعر او را تبیین مینماییم.
Machine summary:
از سوی دیگر، منطقی و ممکن نیست که قصاید شاعر در این دوره طولانی از تأثیرپذیری، تغییر و نوسازی دور بماند؛ زیرا در این صورت قصیده ارزش انسانی و هنری خود را از دست میدهد، با وجود اینکه ایقاع قصاید الجواهری در چارچوب بحور عروضی کهن بود و از انقلاب بزرگی که در ساختار شعر عرب و شکل موسیقایی آن در اواخر دهه چهل رخ داد، جدا بود، اما ویژگیهای هنری شعر او ــ از جمله موسیقی شعری ــ در این دوره تا حدودی دستخوش تغییر و نوسازی شد.
شاعر در قصاید خود در این مرحله، بیشتر به بارودی نزدیک است تا به شوقی یا دیگر شاعران کلاسیک نو: «در این اشعار، ویژگیهای شعر کلاسیک کهن، ساختار و موسیقی آن به وضوح دیده میشود؛ تا جایی که برخی اقتباسهای لفظی نیز در میان آنها وجود دارد» (جبران، 2003، ص 78).
میبینیم که بحر طویل تا حد زیادی نسبت خود را که در مرحله قبل داشت حفظ کرده است؛ زیرا در مرحله قبل شامل 27% و در این مرحله شامل 23% از تمام قصاید است، با وجود اینکه «بحر طویل با مضامین شعر عصر جدید سازگار نیست و به همین دلیل میزان شیوع آن در شعر معاصر کاهش چشمگیری یافته است» (انیس، 1972م، ص 208)، اما شاعر در این مرحله نیز از این بحر بسیار استفاده کرده است.
(
, 
, 
)
