Abstract:
محققان کتاب تاریخ تمدن اسلامی بر این امر اتفاق نظر دارند که ابداعکننده علم عروض، خلیل بن احمد الفراهیدی، استاد سیبویه است. او کار خود را با رصد وزنهای شعر عربی آغاز کرد و پس از یک فعالیت علمی جدی، به این نتیجه رسید که تمام اشعار عرب در شانزده وزن محدود میشود؛ لذا این وزنها به بحور شعری نامیده شدند و برای هر بحر نام خاصی تعیین گردید. ذهن خلاق او او را به این سمت هدایت کرد که این بحور در پنج دایره سازماندهی میشوند، به گونهای که میتوان این بحور را ـ به همراه سایر بحور متروک و غیرقابل استفاده ـ از این دایرههای عروضی استخراج کرد. سپس او تفعیلاتی را که شعر عرب بر آنها بنا شده بود در هشت مورد حصر کرد و تغییراتی را که بر تفعیلات بحور شعری وارد میشد رصد نمود و آنها را به دو نوع یافت: زحافات و علل. نکته مهم این است که برخی از اساتید جدید عروض، خواستار حذف این دایرههای عروضی از برنامه درسی علم عروض شدهاند، به دلایل زیر: ۱- دشواری در یادگیری، بهویژه در مرحله پیش از تحصیلات تکمیلی. ۲- امکان بینیازی از آنها، زیرا شناخت بحور شعری متوقف بر آنها نیست. ۳- اینکه برخی از این دایرهها ممکن است برای برخی از بحور، اشکال خاصی را فرض کنند که با اشکال بیرونی آنها متفاوت است. این مقاله اهمیت علمی این دایرهها را تبیین کرده و نقش عملکردی آنها را در علم عروض روشن میسازد، همچنین روشهای استخراج بحور شعری از این دایرهها را شرح میدهد.
Machine summary:
وزن مقتضب با پایان یافتن دایره آن در عدد (14) تمام میشود، جایی که وزن آن در وتد مجموع (علن) پایان مییابد؛ بنابراین حاصل، وزن نیمه اول بیت خواهد بود که با تکرار آن، وزن کامل بیت به دست میآید، و این به صورت زیر است: مفعولاتُ / مستفعلن / مستفعلن مفعولاتُ / مستفعلن / مستفعلن استخراج بحر مجتث: بحر مجتث با سبب خفیف (عُوْ) متناظر با اعداد (17ـ 18) آغاز میشود، و این کار پس از حذف مقطع اول (مس)، مقطع دوم (تف)، مقطع سوم (علن)، مقطع چهارم (مس)، مقطع پنجم (تف)، مقطع ششم (علن) و مقطع هفتم (مَفْ) انجام میگیرد؛ مقاطعی که بحرهای زیر به ترتیب از آنها استخراج شدهاند: سریع، متئد، منسرد، منسرح، خفیف، مضارع و مقتضب؛ و وزن مجتث با پایان یافتن دایره آن در عدد (16) تمام میشود، جایی که وزن آن در سبب خفیف (مَفْ) پایان مییابد، و بدین ترتیب حاصل، وزن نیمه اول بیت خواهد بود که با تکرار آن، وزن کامل بیت به صورت زیر به دست میآید: عُولاتُ مس / تفعلن مس / تفعلن مَفْ عُولاتُ مس / تفعلن مس / تفعلن مَفْ مُستَفع ِلن / فاعلاتن / فاعلاتُنْ مستفع ِلن / فاعلاتن / فاعلاتُنْ استخراج بحر مطرد یا مشاکل ـ که یک بحر مهمل است ـ: بحر مطرد ـ که آخرین بحرهای این دایره است ـ با وتد مفروق (لاتُ) متناظر با اعداد (19ـ 20 ـ 21) آغاز میشود، و این کار پس از حذف مقطع اول (مس)، مقطع دوم (تف)، مقطع سوم (علن)، مقطع چهارم (مس)، مقطع پنجم (تف)، مقطع ششم (علن)، مقطع هفتم (مَفْ) و مقطع هشتم (عُوْ) انجام میگیرد؛ مقاطعی که بحرهای پیشین به ترتیب زیر از آنها استخراج شدهاند: سریع، متئد، منسرد، منسرح، خفیف، مضارع، مقتضب و مجتث؛ و وزن مطرد با پایان یافتن دایره آن در عدد (18) تمام میشود، جایی که وزن آن در سبب خفیف (عُوْ) پایان مییابد، بنابراین حاصل، وزن نیمه اول بیت خواهد بود که با تکرار آن، وزن کامل بیت به صورت زیر به دست میآید: لاتُ مستف / علن مستف / علن مفعو لاتُ مستف / علن مستف / علن مفعو فاع ِلاتن / مفاعیلن / مفاعیلن فاع ِلاتن / مفاعیلن / مفاعیلن دایره پنجم: دایره متفق دایره پنجم: دایره متفق علت نام گذاری: ابوالحسن عروضی گفته است: «دایره متفق تنها به دلیل هماهنگی اجزای پنجگانه آن و جدا شدن برخی از برخی دیگر نامیده شده است» (العروضی 1996: 260) شبهه اینکه خلیل بر بحر متدانی آگاهی نداشته و اخفش آن را اصلاح کرده است یکی از روایتها ذکر کرده است که خلیل معتقد بود دایره متفق تنها شامل یک بحر یعنی بحر متقارب است، و او بحر متدانی را از آن استخراج نکرده بود تا اینکه اخفش اوسط، سعید بن مسعده آمد و آن را استخراج کرد و آن را اصلاح نمود؛ به همین دلیل آن را بحر متدارک نامیدند.
(
, 
, 
)
