تبیین ضرورت و چرایی توکل به خداوند متعال بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم Journal Article

Writer: سعیدی حسینی، معصومةالسادات ؛ عترت دوست، محمد ؛

Corresponding Author: فتاحی زاده، فتحیه ؛

آموزه های قرآنی پاییز و زمستان 1401 - شماره 36 Ranking: ب/ISC (‎30 page(s) - From 143 to 172 )

Keywords: قرآن کریم صفات الهی توکل روش تحلیل محتوا ضرورت توکل ضرورة التوکّل الصفات الالهیّة منهج تحلیل المحتوی التوکّل القرآن الکریم The holy Quran God’s attributes Ultimate trust The necessity of ultimate trust The method of the content analysis خدا خداوند تحلیل محتوا صفات آیات قرآن کریم توکل به خدا

fa ar en

Abstract:

خداوند متعال در قرآن کریم به صورت امر ارشادی، بندگانش را به توکل بر خود امر کرده و در موارد متعددی به طور مستقیم و یا ضمنی، به بیان صفات و اسماء مبارکه خویش در ذیل آیات متضمن مفهوم توکل پرداخته است تا به این روش، مٶمنان را به توکل بر ذات پاکش مجاب سازد. از آنجا که مفهوم توکل، یکی از واژگان دارای ابهام در نظام معارف اسلامی بوده است، لذا ضروری به نظر رسید که در پژوهشی مستقل به تبیین ضرورت این امر از منظر آیات قرآن کریم پرداخته شود و بدون هیچ پیش‌فرض مفهومی و دسته‌بندیِ از پیش تعیین‌شده، به تحلیل آیات قرآن کریم در این زمینه پرداخته شود. به همین منظور در این پژوهش تلاش شده با استفاده از روش «تحلیل محتوا» به مثابه یکی از روش‌های تحقیق میان‌رشته‌ای متن‌محور، به تحلیل آیات قرآنی متضمن اسماء و صفات الهی برای کشف ضرورت توکل پرداخته شود و ضرورت مسئله توکل با توجه به ماهیت اسمایی که در آیات توکل بدان‌ها اشاره شده، تحلیل و تبیین گردد. تحلیل محتوای آیات قرآنیِ مستخرج به عنوان جامعه آماری نشان می‌دهد که صفات الهیِ بیان‌شده در قرآن کریم، بیانگر آن است که خداوند مسلط بر کل هستی، آگاه به تمام مخلوقات، مهربان به بندگان، مبدأ و مقصد هستی، یاریگر مخلوقات و جزادهنده بندگان است و این صفات، مهم‌ترین عامل برای درک ضرورت توکل بر خداوند است که توجه به آن‌ها می‌تواند ما را با مفهوم توکل حقیقی به خداوند متعال آشنا کند.

Abstract:

امر الله سبحانه وتعالی عباده فی القران الکریم وبطریقه ارشادیه ان یتوکلوا علیه، وفی کثیر من الحالات قام بطریقه مباشره او بشکل ضمنی بذکر صفاته واسمايه المبارکه فی الایات التی تضمنت مفهوم التوکل؛ لیقنع بذلک عباده المومنین بالتوکل علی ذاته المقدسه. بما ان مفهوم التوکل من الکلمات الغامضه فی نظام العلوم الاسلامیه، لذلک فقد بدا من الضروری شرح ضروره هذا الامر من منظور ایات القران الکریم ضمن بحث مستقل، والتطرق الی تحلیل ایات القران الکریم فی هذا السیاق ودون ایه افتراضات مفاهیمیه وتصنیفات محدده سلفا. لهذا الغرض تم السعی فی هذا البحث وباستخدام منهج «تحلیل المحتوی» باعتباره احد مناهج البحث النصیه متعدده الاختصاصات، لتحلیل ایات القران التی تحتوی علی الاسماء والصفات الالهیه للوقوف علی ضروره التوکل، وتحلیل وشرح ضروره موضوع التوکل نظرا لطبیعته السماویه التی تکت الاشاره الیها فی ایات التوکل. یوضح تحلیل محتوی الایات القرانیه المستخرجه کمجموعه احصايیه ان الصفات الالهیه الوارده فی القران الکریم تعبر عن سلطه الله علی الوجود باکمله، اطلاع الله علی کل المخلوقات، لطف الله علی عباده، الله هو المبدا والوجهه، معین المخلوقات والمحاسب لهم، وهذه الصفات هی من اهم العوامل لفهم ضروره التوکل علی الله، والاهتمام بها یمکن ان یعرفنا علی مفهوم التوکل الحقیقی علی الله تعالی.

Abstract:

Allah almighty in the holy Quran commands His men to trust in Him (reliance on Him) in the form of the directory command (indicates only what should be done or what should be not done for encompassing profit or advantage in what has been commanded with no provision for enforcement) and in the different cases has stated directly or indirectly His holy names and attributes within the verses including the concept of reliance or trust to assure the believers to rely on His pure essence (Arabic: ذات dhat). Because the concept of “trust” has been one of the words which contains ambiguity in the system of the Islamic studies; therefore, it is necessary to be explained the necessity of this problem from the holy Quran perspective in the independent research and without any conceptual premise and pre-determined categorization to analyze these Quran verses in this field. For this regard with applying the method of the content analysis as a one of the interdisciplinary text-based research methods .it has been attempted to analyze the Quranic verses encompassing His holy names and attributes to reveal the necessity of “trust”. The content analysis of the extracted Quranic verses as a statistical population shows that God’s attributes mentioned in the holy Quran indicates the authority of God on whole universe, His knowledge on all creatures, God’s mercy on men, God being the origin and goal, He being men’s helper and the giver of the reward to men that these attributes are the most important elements (factors) to understand the necessity of trust in God. Paying attention to them can acquaint us with the concept of the real trust in God.

Machine summary:

تحلیل محتوای آیات قرآنیِ مستخرج به عنوان جامعه آماری نشان می‌دهد که صفات الهیِ بیان‌شده در قرآن کریم، بیانگر آن است که خداوند مسلط بر کل هستی، آگاه به تمام مخلوقات، مهربان به بندگان، مبدأ و مقصد هستی، یاریگر مخلوقات و جزادهنده بندگان است و این صفات، مهم‌ترین عامل برای درک ضرورت توکل بر خداوند است که توجه به آن‌ها می‌تواند ما را با مفهوم توکل حقیقی به خداوند متعال آشنا کند. برخی دیگر از مفسران، منظور از توکل به خدا را این می‌دانند که انسان تلاشگر، کار خود را به او واگذارد و حل مشکلات خویش را از او بخواهد؛ چرا که خداوند متعال از تمام نیازهای انسان آگاه است و نسبت به او رحیم و مهربان بوده و قدرت انجام همه امور را نیز دارد (مکارم شیرازی، 1371: 24/239). به همین منظور برای تحقیق حاضر از روش تحلیل محتوا به مثابه یکی از روش‌های نوین میان‌رشته‌ای و متن‌محور استفاده شده است که صرفاً به تحلیل متن پرداخته و تلاش دارد هیچ یک از پیش‌فرض‌های معنایی و پیش‌زمینه‌های ذهنی مخاطب را در تحلیل وارد نکرده و در کل آیات به کندوکاو حول مفهوم توکل بپردازد و نظر قرآن را در مورد این مفهوم دینی استخراج نماید. این آگاهی و علم او، بال دیگر دلیل ضرورت توکل بر اوست و قدرت خداوند و علم جامع الهی است که اعتماد و توکل بر او را ضرورت می‌بخشد؛ برای نمونه در قرآن کریم آمده است: الف) ﴿بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ  ذَلِکُمُ اللهُ رَبُّکُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ  لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ﴾ (انعام/ 101ـ103).

Download citation file :
(پژوهیار, , , )

Shortlink: